3. ELEKTRON襤K T襤CARET襤N ARALARI
Elektronik ticarette kullan覺labilen 6 ara癟 bulunmaktad覺r. Bunlar; telefon, faks, televizyon, elektronik 繹deme ve para aktar覺m sistemleri, elektronik veri deiimi (EDI) ve internettir. Ancak elektronik ticaret kavram覺, genellikle internet arac覺l覺覺yla yap覺lan ticaret ekli i癟in kullan覺lmakta ve 癟ou zaman elektronik ticaret yerine internette ticaret kavram覺 da ge癟erli olabilmektedir (AK. 2002:21)
End羹strisi gelimi toplumlarda telefon, faks ve televizyon gibi ara癟lar yayg覺n olarak kullan覺lmaktad覺r. rnein bir 羹r羹n羹n reklam覺n覺n televizyonda yap覺lmas覺, telefon veya faksla da o 羹r羹n羹n sipari edilmesi ve kredi kart覺 ile 繹deme yap覺lmas覺 bir癟ok iletmede yayg覺n bir uygulamad覺r.
Buna kar覺l覺k, internet gibi sistemlerin ortaya 癟覺k覺覺 elektronik ticareti g羹癟lendirmektedir. 襤nternet sayesinde bir veya birden 癟ok ah覺s zaman ve mekan s覺n覺rlamas覺 olmadan kar覺l覺kl覺 etkileim halinde ticari bir ilemin t羹m s羹re癟lerini y繹netebilmektedir.
T羹m bu ilemler internet sayesinde gittik癟e d羹en maliyetlerle yap覺labilmekte , oklu Ortam (multi-medya) koullar覺 alt覺nda sesli g繹r羹nt羹ye ve tekstlere dayal覺 aktarmalar 癟ok daha kolay yap覺labilmektedir. Bu nedenle elektronik ticaretin dier ara癟lar覺na g繹re internet 癟ok y繹nl羹 bir 繹zellik g繹stermektedir.
襤nternet d覺覺nda kalan; telefon, faks, ve televizyon gibi ara癟lar birlikte kullan覺lmak ve geleneksel ticaret y繹ntemlerine de ba覺ml覺 kalmak zorundad覺rlar. Bunlar 羹zerinden hukuki ge癟erlilie sahip bir belge transferinin ger癟eklemesi s繹z konusu olmad覺覺 gibi, ge癟erli bir s繹zlemenin bunlar arac覺l覺覺 ile olumas覺 da m羹mk羹n deildir. Oysa internetle y羹r羹t羹len 癟al覺malar覺n tamamlanmas覺 halinde, internet 羹zerinden transfer edilen verilerin g羹venlii salanacak ve bunlar覺n hukuki ge癟erlilii kabul edilecektir.
Bundan dolay覺 internet iletiim 繹n羹ndeki g羹癟l羹kleri ortadan kald覺rmakta, dier ara癟lar覺n t羹m fonksiyonlar覺n覺 yerine getirebilmekte, dier ara癟lara ve geleneksel modellere g繹re daha etkin ve h覺zl覺 olabilmektedir.
3.1. Telefon
Elektronik ticaretin en eski ve bilinen arac覺 olan ve network sistemiyle 癟al覺an telefon d羹nya 癟ap覺nda 1 milyar hatl覺k bir alana yay覺lm覺t覺r. OECD 羹lkelerinde her iki ah覺stan birine 1 telefon d羹erken, gelien 羹lkelerin bir 癟ounda ise her 10 ah覺stan biri telefon sahibidir (EK襤N, 1998:83)
Telefon kullan覺m覺n覺n kolayl覺覺 ve giderek ucuzlamas覺 yayg覺nlamas覺n覺 art覺rmaktad覺r. Telefon 癟ok geni ve yayg覺n kullan覺ma sahip olmas覺ndan 繹t羹r羹, iletmelerde ticari ilemlerin ger癟ekletirilmesinde tercih edilmektedir. Telefon mal ve hizmetlerin reklam覺n覺n yap覺lmas覺n覺, sat覺n al覺nmas覺n覺 ve kredi kart覺 yoluyla 繹denmesini m羹mk羹n k覺lmaktad覺r. Mal ve hizmetlerin b羹y羹k bir k覺sm覺 telefonla da覺lmakta ve bunlar覺n 羹cretleri telefon faturas覺na yans覺t覺lmaktad覺r.
Telefon esnek ve interaktiftir. Elektronik ticarette dier y繹ntemlere g繹re 羹st羹nl羹羹n羹 internet, cep telefonlar覺, ve kablosuz veri iletim ara癟lar覺n覺n yayg覺nlamas覺yla yava yava eski teknoloji yoluna doru s羹r羹klemektedir. Her ne kadar ADSL ve Cable gibi sistemlerin 癟覺kmas覺yla y羹ksek bant genilii salanabilsede bu kaynaklar sadece imdilik kullan覺lan y繹ntemlerdir (www.e-ticaret.gov.tr/genel.htm).
3.2. Faks
Fakslar, geleneksel mektup hizmetinin yerini alarak dok羹manlar覺n h覺zl覺 bir ekilde iletmeler aras覺nda transferini ger癟ekletirmekte ve bu sayede ticari iletmelerde 癟ok h覺zl覺 bir iletiim salamaktad覺r. Faks bu niteliiyle iletmeler aras覺nda h覺zl覺 iletiimi ger癟ekletirerek ticari iletmelerde kolayl覺k salamakta ve i hayat覺nda ticari iletiim a癟覺s覺ndan 繹nemli bir ara癟 haline gelmektedir (EK襤N, 1998:84).
Ancak faks覺n pahal覺 olmas覺, sesli iletiime imkan tan覺mamas覺, interaktif olmas覺na ramen faks fotoraflar覺n覺n kalitesinin d羹羹k olmas覺, nihai t羹keticiler taraf覺ndan yayg覺n kullan覺lmamas覺, faks覺n eksik y繹nleridir.
3.3. Televizyon
Elektronik ticaret ara癟lar覺n覺n i癟inde en yayg覺n kullan覺ma sahip olan kukusuz televizyondur. Hemen hemen her evde kullan覺lan televizyon, reklam ve pazarlama teknikleri sayesinde evde al覺verie olanak salamaktad覺r.
Elektronik ticaretin bir arac覺 olarak kullan覺lan televizyonda da ortaya 癟覺kan 繹nemli s覺n覺rlamalardan birisi 癟ok y繹nl羹 ilemlerin y羹r羹t羹lmesinin zor olmas覺d覺r. S繹zgelimi geleneksel y繹ntemde bir 羹r羹n羹n ya da hizmetin reklam覺 izledikten sonra ikna olan izleyici telefonla o mal覺n sipariini vermekte, 繹demesini yapt覺ktan sonra mal veya hizmetlerin ulamas覺n覺 beklemektedir. Yani, televizyonda tek y繹nl羹 iletiim olmas覺 nedeniyle t羹ketici istedii 羹r羹n羹 arayamamakta, alternatifleri sadece televizyonda tan覺t覺lan 羹r羹nlerle s覺n覺rl覺 kalmakta ve pazarl覺k etme ans覺 olmamaktad覺r (EK襤N, 1998:86).
te yandan 繹zellikle son d繹nemlerde digital sistemlerin gelimesiyle 癟anak anten al覺c覺lar覺 sayesinde kaliteli ve y羹ksek miktardaki verinin interaktif d羹zen i癟erisinde rahatl覺kla iletiimde kullan覺labilmesi salanm覺, bu da beraberinde televizyonun elektronik ticaretteki 繹nemini y羹kseltmitir (www.e-ticaret.gov.tr/genel.htm).
3.4. Elektronik deme ve Para Transfer Sistemleri
Elektronik ticaretin kapsam覺nda olan elektronik 繹deme, sat覺c覺, firma ve m羹teriler i癟in en 繹nemli k覺s覺md覺r. 羹nk羹 elektronik 繹deme ilemlerinin sorunlar覺 tam olarak 癟繹z羹mlenmedik癟e elektronik ticaret hacminin gelimesi m羹mk羹n deildir. 20. y羹zy覺l覺 geride b覺rakt覺覺m覺z u g羹nlerde, ger癟ekte pek problemler olamasa da ortaya at覺lan k羹癟羹k bir olumsuz haber insanlar覺n internet 羹zerinden al覺verilerini tedirgin ve 羹pheli k覺lmaktad覺r. 羹nk羹 hi癟 kimse yap覺lan k羹癟羹k ama riskli bir al覺veri sonucunda banka hesaplar覺na girilmesini ve alt羹st edilmesini istemez. Bu da elektronik ticaretin gelimesini olumsuz y繹nde etkileyerek ticaret hacmini azaltabilir. Bu nedenle olas覺 羹pheli durumlar ortadan kald覺r覺lmal覺 ve g羹venlik konusunda kullan覺c覺lar bilgilendirilmelidir.
Internetten yap覺lan al覺verilerdeki 繹demeler genellikle kredi kart覺 ile yap覺lmaktad覺r. M羹teri, kredi kart覺 羹zerindeki bilgileri ve sat覺n alaca覺 mamul ya da hizmetin fiyat覺n覺 Internet 羹zerinde bildirerek 繹demeyi ger癟ekletirir. Bu durum bilgilerin doruluu a癟覺s覺ndan sat覺c覺y覺, bilgilerin k繹t羹 niyetlilerin eline ge癟ebilmesi a癟覺s覺ndan da m羹teriyi rahats覺z etmektedir. Oysa problem bu kadar karma覺k deildir. Teknoloji bu duruma 癟繹z羹mler getirmitir ve s羹per 癟繹z羹mler gelitirmektedir. G羹n羹m羹z artlar覺nda Internette tan覺nan bir kurulua g羹venlik protokolleri alt覺nda verilen kredi kart覺 bilgileri, baz覺 al覺verilerdeki mektup, telefon ya da faks arac覺l覺覺 ile verilen kredi kart覺 bilgilerinden 癟ok daha g羹venlidir (HASILOLU, 1999: 101).
Genel olarak Internette g羹venli 繹deme ekilleri banka arac覺l覺la olmakla birlikte iki temel yap覺ya sahiptir. Bunlar kredi kart覺-SET protokol羹 ve elektronik para modelleridir.
3.4.1. Kredi Kartlar覺
3.4.1.1. Kredi Kartlar覺n覺n Nitelikleri
Elektronik 繹deme ve para transfer sistemleri, kredi kartlar覺 veya benzeri 繹deme ara癟lar覺 ticareti kolaylat覺rm覺, bu y羹zden de elektronik ticaretin vazge癟ilmez unsurlar覺 aras覺nda yer alm覺t覺r. zellikle ATM (Automatic Teller Machines) ve kredi kartlar覺 g羹n羹m羹zde yayg覺n olarak kullan覺lmaktad覺r. Bu kartlar sayesinde t羹ketici, hesab覺ndaki t羹m hareketleri izleyebilmekte ve pek 癟ok bankac覺l覺k ilemini bizzat kendisi y羹r羹tebilmektedir (ak, 2002: 23).
Mikro proseslere dayal覺 bu manyetik kartlar ancak telefon yoluyla kullan覺ma a癟覺k hale gelmekte, veri ve bilgi transferi bu ekilde ger癟eklemektedir (Ekin, 1998: 87).
3.4.1.2. Kredi Kartlar覺ndan Ak覺ll覺 Kartlara
Kredi kartlar覺 ilk defa 1960 y覺l覺nda uygulamaya konulmu ve zamanla gerek teknolojik bak覺mdan gerekse yayg覺nl覺覺 bak覺mdan gerekse yayg覺nl覺覺 bak覺m覺ndan b羹y羹k ilerlemeler kaydetmitir (ak, 2002: 22).
襤lerlemeler sonucunda kart teknolojisi zamanla dikkati 癟ekici bir gelime g繹stermi ve g羹n羹m羹zde Ak覺ll覺 Kartlara d繹n羹m羹t羹r. B繹ylece 癟ok y繹nl羹 ticari fonksiyonlar g繹rmeye balam覺t覺r. Kredi kartlar覺 t羹ketici seviyesinde elektronik ticaretin talep ettii 繹zelliklere uyum g繹steren devrimci bir gelimedir (Ekin, 1998: 88).
G羹n羹m羹zde ak覺ll覺 kartlara elektronik ticaretin ama癟lar覺 a癟覺s覺ndan 繹nemli bir avantaj salamaktad覺r. Bu kartlar pek 癟ok bilgiyi b羹nyesinde saklayabilmekte ve pek 癟ok karma覺k ilemi yerine getirebilmektedir. Ak覺ll覺 kartlar ayn覺 zamanda 繹nemli bir g羹venlik imkan覺 da salamaktad覺r (OECD, 1997: 35).
En basit ak覺ll覺 kartlar saklanm覺 deer (storevalue) ya da haf覺zal覺 (memory) kartlar olarak tan覺mlanmaktad覺r. Bu kartlar telefon etmek ya da ATM den para 癟ekmek amac覺yla kullan覺lmaktad覺r. Daha karma覺k kartlar ise t羹m kredi kart覺 uygulamalar覺 i癟in kullan覺labilen kartlard覺r. Bu kartlar 繹zellikle d羹羹k hacimli ilemler i癟in idealdir. Nihayet bir dier kart 癟eidi olan MasterCard lar g羹n羹m羹zde 繹nemli bir ilgi g繹rmektedir. Bunun yan覺nda planlanm覺 gelimi ak覺ll覺 kart uygulamalar覺 da mevcuttur. Bu kartlar bir terminale fiziksel olarak dokunarak ilemi tamamlamay覺 salayan kartlar ile resim kartlar覺d覺r. Resim kartlar覺 繹zellikle end羹striyel g羹venlik ara癟lar覺nda kullan覺lmakta ve pasaport kontrollerinde ge癟erli olmaktad覺r. (Ekin, 1998: 89).
Ak覺ll覺 kartlar elektronik bir ortamda t羹ketici ilemlerinin h覺zl覺 ve g羹venli bir ekilde yap覺lmas覺n覺 salamaktad覺r. Ticari internet hizmetlerine ulamada geni bir kullan覺m alan覺na sahip olan ak覺ll覺 kartlar kiisel bilgisayar ve televizyonlarda okuyucu kartlar覺 olarak hizmet g繹rebilmektedir. Buna kar覺l覺k ak覺ll覺 kart her zaman tercih edilen 癟繹z羹mler i癟ermemektedir. S繹zgelimi, baz覺 elektronik bilet programlar覺n覺n amac覺 t羹keticilerin 繹zel kartlar ta覺malar覺n覺 繹nlemektedir. B繹ylece t羹ketici hizmete sadece bir PIN Kodu yard覺m覺yla ulaabilmektedir (Ekin, 1998: 89).
3.4.1.3. Kredi Kartlar覺n覺n Boyutlar覺
Kredi kartlar覺n覺n boyutlar覺 ile ilgili 4 nokta ortaya konulabilir:
effafl覺k
Kredi kart覺 kullan覺c覺lar覺, kredi kart覺n覺n maliyeti, ta覺d覺覺 riskler konusunda yeterli derecede bilgilendirilmelidirler. T羹keticilere d繹n羹k a癟覺klamalar, kullan覺c覺 haklar覺, t羹keticiye d繹n羹k taahh羹tleri ve dier garantileri i癟ermelidir.
Finansal Boyut
Kullan覺c覺n覺n finansal boyutu likidite, kapital ve i癟sel kontrol konular覺yla yak覺ndan ilikilidir. Likidite kullan覺c覺ya kredi salamal覺d覺r. Y繹netimler de risk y繹netim politikalar覺 uygulamal覺d覺rlar.
Teknik G羹venlik
Teknik g羹venlik tedbirleri finansal ve ilemsel y繹nden 繹nemli sonu癟lar kapsamaktad覺r. Bu tedbirler kapsaml覺 bir a癟覺dan deerlendirilmeli sistemin olumsuz y繹nde etkilenmesi 繹nlenmelidir.
Cezai Faaliyetler
Bu konudaki risk ve g羹venlik 繹nlemleri g羹癟lendirilmelidir (Word Trade Organization, 1998: 41).
3.4.1.4. Kredi Kart覺-SET Protokol羹
Baz覺 kredi kart覺 hizmeti veren kurulular覺n gelitirdii bir standart olan SET (Secure Elektronik Transaction), Internette kredi kart覺yla yap覺lan al覺veri ilemlerinde ifreleme ve kimlik denetimi uygulamalar覺n覺n ger癟ekletirmektedir. Bu uygulamalar覺, 繹zel anahtarlar ile say覺sal imzalar覺 ve kimlik denetimi sertifikalar覺n覺 kullanarak iletiimi ifreleyen bir protokol kurarak ger癟ekletirmektedir. Yap覺lan arat覺rmalar sonucunda bu protokol羹n, kredi kart覺 ile yap覺lan y羹z y羹ze al覺veriler kadar g羹venli olduu tespit edilmitir (ZGER, 1998:17).
SET protokol羹n羹 destekleyen bir癟ok yaz覺l覺mlar, m羹teri, maaza ve banka aras覺nda her birimin ger癟ek kimliklerini online olarak elektronik sertifikalarla kontrol etmektedir. Sistem, Internet 羹zerinde m羹teri, maaza ve banka 羹癟genindeki bilgi ak覺覺n覺 ifreledii i癟in kredi kart覺 bilgilerini sat覺c覺 firman覺n ve art niyetli kiilerin g繹rmesine engel olmaktad覺r. SET standard覺n覺 kullanarak yap覺lan bir al覺verite, m羹teri 繹deme ilemini yapaca覺 zaman 繹zel bir yaz覺l覺m destei ile mevcut kredi kart覺n覺 se癟erek onay verir. Daha sonra sat覺c覺 firma Internet 羹zerinden banka ile temasa ge癟erek online provizyon talebinde bulunur. Bu ilemlerin t羹m羹 yaln覺zca birka癟 saniye almaktad覺r (襤PEK襤, 1998: 18).
SET standard覺 ile yap覺lan al覺veri hem sat覺c覺 firmaya hem de m羹teriye g羹ven vermektedir. 羹nk羹, m羹teri Internet 羹zerindeki sipari talebini onaylad覺ktan sonra, bu kredi kart覺 firmas覺 taraf覺ndan onaylanm覺 ger癟ek sat覺c覺 firma ile kar覺 kar覺yaym覺 gibi g羹ven al覺r. Benzer olarak SET, m羹terinin kimlik denetimini salad覺覺 i癟in sat覺c覺 firma risk yaamadan sat覺覺n覺 ger癟ekletirir (HASILOLU, 1999: 102).
Ancak yinede bu sistemin 癟繹z羹mlenmemi yanlar覺 da bulunmaktad覺r. Bankalar覺n m羹teri onay belgelerine nas覺l onay verecei, SET onay belgesi ve yaz覺l覺m覺 olan bir makinenin kay覺tl覺 kullan覺c覺s覺ndan bakas覺 taraf覺ndan kullan覺ld覺覺n覺n tespiti, artan ilem hacmi sonucunda ortaya 癟覺kacak bilgi ambar覺n覺n g羹venlii nas覺l salanaca覺 konular覺nda vb. problemin 癟繹z羹mlerine hen羹z ula覺lamam覺t覺r (ZGER, 1998: 18).
3.4.2. Elektronik Para Modelleri
Internet 羹zerinde al覺verilerde kullan覺lmak 羹zere gelitirilmi bir 癟ok elektronik para modeli bulunmaktad覺r. Ancak g羹n羹m羹zde bunlar覺n hi癟biri kredi kart覺 SET standard覺 ile al覺veri yapmak kadar etkili deildir (HASILOLU, 1999: 102).
Bu modellerin genel olarak 癟al覺ma yap覺lar覺: banka, sat覺c覺 ve m羹teri aras覺ndaki balant覺n覺n i癟erisinde yer almaktad覺r. Elektronik 繹deme hizmetinde temel olarak A, B, C eklinde tan覺mlanabilecek 羹癟 farkl覺 yap覺da hizmet veren firmalar覺n elektronik para modeli aa覺da sunulmutur
Elektronik para A-modelinde, sat覺c覺 sipari edilen mamul ya da hizmetin faturas覺n覺 m羹teriye g繹nderir. M羹teri banka hesap bilgilerini ifreleyerek, onaylad覺覺 fatura ile birlikte firmaya geri g繹nderir. Sat覺c覺 firma, ald覺覺 bilgilere kendi ifresini de ekleyerek elektronik 繹deme-A modeli kuruluuna g繹nderir. Elektronik para-A modelinin hizmetini veren kurulu, bilgilerin doruluunu inceleyerek 癟繹z羹mler, daha sonra banka arac覺l覺覺yla hesap ilemlerini ger癟ekletirir.
Elektronik para-B modelinde ise m羹teri, Internet 羹zerinden al覺veri yapt覺覺 firmaya elektronik 繹deme-B modeli kuruluundan ald覺覺 ifreyi sat覺c覺 firmaya g繹nderir. Sat覺c覺 firma, ifrenin doruluu ve 繹demenin yap覺lmas覺 i癟in elektronik para-B modelinin hizmetini veren kurulua kontrol bilgileri i癟eren bir e-mail g繹nderir. Elektronik postay覺 alan kurulu, 繹deme onay覺 i癟in, m羹teriye mesaj g繹nderir ve onay ald覺ktan sonra hesap hareketlerini ger癟ekletirir. Bu modeldeki 繹deme ilemlerinde iletiimler elektronik posta ile ger癟ekletirilir.
Elektronik para-C modelinde m羹teri, 繹nce yapt覺覺 繹deme ya da ald覺覺 kredi kadar elektronik 繹deme-C modeli ile ibirliinde olan bankadan ifrelenmi olan kod numaralar覺 listesinden oluan bir mesaj al覺r. Bu listedeki her kod numaras覺 Internet 羹zerinde al覺veri i癟in kullan覺labilecek bir miktar paray覺 temsil etmektedir.
M羹teri, sat覺n alaca覺 羹r羹n ya da hizmetin fiyat覺na kar覺l覺k gelen kod numaras覺 se癟erek sat覺c覺 firmaya g繹nderir. Kod numaralar覺n覺 alan firma, elektronik 繹deme-C modeli ile ibirliinde olan banka ile temasa ge癟erek kod numaralar覺n覺 nakde 癟evirir.
Elektronik para kullanman覺n avantajlar覺 unlard覺r (AK, 2002: 51).
G羹n boyunca yap覺lan ilemler s覺ras覺nda gecikmi veya hatal覺 繹demeler nedeniyle ortaya 癟覺kabilecek finansal riskleri azaltmas覺 veya ortadan kald覺rmas覺d覺r.
ok 癟eitli 繹deme olanaklar覺 salamas覺 ve 繹demelerin y羹z y羹ze yap覺lmas覺 zorunluluu ortadan kald覺rmaktad覺r.
Kiilerin zaman覺nda 繹deme yapmas覺n覺 kolaylat覺rmas覺 nedeniyle, alacaklar覺n kolay tahsil edilmesini salamaktad覺r.
Elektronik para kullan覺m覺 gerekli d羹zenlemelerin yap覺lmas覺 ile kamuya da yararl覺 olacakt覺r. Vergi ve g羹mr羹k girdileri gibi yasal y羹k羹ml羹klerin s覺ra veya benzeri geciktirici etkenler nedeniyle ge癟 tahsili, elektronik para kullan覺m覺 sayesinde ortadan kald覺r覺labilecek ve bu ekilde elde edilecek gelir artt覺r覺labilecektir.
Bunlar覺n d覺覺nda elektronik para kullan覺m覺 daha az paran覺n ta覺nmas覺, otomatik kiisel mali kay覺tlar覺n ve 繹demelerin anl覺k yap覺labilmesi gibi birtak覺m avantajlar da salamaktad覺r.
Elektronik para kullanman覺n 繹nemli dezavantajlar覺 ise unlard覺r (AK, 2002: 52).
Gelimi 10 羹lkenin elektronik para hakk覺nda haz覺rlam覺 olduu raporlarda ve bir 癟ok ekonomistin birletikleri en 繹nemli tehlike, elektronik para kullan覺m覺n覺n vergi ka癟覺rmay覺 kolaylat覺rabileceidir.
Merkez bankalar覺n覺n uygulamakta olduu para politikalar覺n覺n elektronik para kullan覺m覺n覺n artmas覺na bal覺 olarak ne gibi deiikliklere urayaca覺 ve etkilerinin ne olaca覺 belli deildir.
Elektronik paran覺n g羹mr羹k ilemlerinde kullan覺lmas覺 sonucu da baz覺 sorunlar doabilecektir. Bunlar覺n en 繹nemlisi 羹lkeler aras覺nda uygulama farklar覺 sonucu doacak uyumsuzluklard覺r.
Sistemin elektrik kesintisi, hat yetersizlii vb. eksiklikler nedeniyle 癟al覺mamas覺 veya ge癟ici olarak 癟繹kmesi de elektronik para olarak elde tutulan miktarlar覺n kullan覺lmamas覺na ve 繹demelerin istenildii anda yap覺lamamas覺na sebep olabilir.
3.4.3. Bankamatikler
G羹n羹m羹zde bankamatikler arac覺覺yla para yat覺rma ve 癟ekmenin d覺覺nda bir癟ok bankac覺l覺k ilemi yap覺l覺r hale gelmitir. Bankamatiklerin sunduklar覺 hizmetlerden yararlanabilmek i癟in, yap覺lacak ilemin niteliine g繹re plastik kartlardan yararlanmak gerekmektedir. Plastik kartlar hamillerine modern 繹deme sistemlerinin t羹keticilere sunduu 癟ok say覺da hizmetlerden yaralanma olana覺 vermelerine kar覺n, taklit edilmeye a癟覺k olduklar覺ndan, sistemin g羹venliinin art覺r覺lmas覺 s羹rekli olarak g羹ndemde kalmaktad覺r (YET襤M, 1997: 16).
3.4.4. EFT i癟in sat覺 noktas覺 terminalleri
Otomatik makineler arac覺l覺la fon transferini i癟eren sistemlerin evrimindeki aamalardan birisi de sat覺 noktalar覺ndan elektronik fon transferidir. Bu sistemde sat覺 noktalar覺ndan yap覺lan 繹demelerden bir kart vas覺tas覺yla 癟al覺an terminallerin kullan覺m yoluyla kullan覺c覺lar覺n kendi banka hesaplar覺ndan sat覺c覺n覺n banka hesab覺na para aktar覺lmas覺 fikri temel tekil etmitir (AK, 2002: 49).
Bu sistemde ilemler ka覺t ya da belge kullan覺lmadan iyeri ile banka aras覺nda bilgisayar balant覺s覺 kurularak ger癟ekletirilmektedir. Bu sistemin yayg覺nlamas覺 ve kabul g繹rmesi 癟ok ama癟l覺 plastik kartlara bal覺d覺r. Sistemle ilgili teknik ve yasal alt yap覺 d羹zenlemeleri i癟in 癟al覺malar s羹rmektedir.
3.5. Internet
3.5.1. Internetin Tarihsel Geliimi
Internetin k繹klerini 1962 y覺l覺nda J.C.R. Licklider’in Amerikan’覺n en b羹y羹k 羹niversitelerinden biri olan Massachusetts Institute of Technology’de (MIT) tart覺maya a癟t覺覺 “Galaktik A” kavram覺nda bulunmaktad覺r. Licklider, bu kavramla k羹resel olarak balanm覺 bir sistemde isteyen herkesin herhangi bir yerden veri ve programlara eriebilmesini ifade etmiti. Licklider 1962 Ekim ay覺nda Amerikan Askeri arat覺rma projesi olan 襤leri Savunma Arat覺rma Projesi’nin (DARPA-Defense Advanced Research Project Agency) bilgisayar arat覺rma b繹l羹m羹n羹n ba覺na ge癟ti. MIT’de arat覺rmac覺 olarak 癟al覺an Lawrence Roberts ile Thomas Merrill, bilgisayarlar覺n ilk kez birbiri ile ‘konumas覺n覺’ ise 1965 y覺l覺nda ger癟ekletirdi (http://www.araf.net /dergi/sapo/sp2_o_ozdemir/bolum2.shtml ).
1966 y覺l覺 sonunda Roberts DARPA’da 癟al覺maya balad覺 ve “ARPANET” isimli projesi 繹nerisini yapt覺. ARPANET 癟er癟evesinde ilk balant覺 1969 y覺l覺nda d繹rt merkezle yap覺ld覺 ve ana bilgisayarlar aras覺 balant覺lar ile internetin ilk ekli ortaya 癟覺kt覺. ARPANET’i oluturan ilk d繹rt merkez University of California at Los Angeles (UCLA), Stanford Research Institute (SRI), University of Utah ve son olarak University of California at Santa Barbara (UCSB) idi (http://www.araf.net/dergi/sapo/sp2_o_ozdemir/bolum2.shtml )
K覺sa s羹re i癟inde bir癟ok merkezdeki bilgisayarlar ARPANET a覺na baland覺. 1971 y覺l覺nda A Kontrol protokol羹 (NCP-Network Control Protokol) ismi verilen bir protokol ile 癟al覺maya balad覺. 1972 y覺l覺 Ekim ay覺nda ger癟ekletirilen Uluslararas覺 Bilgisayar 襤letiim Konferans覺 (ICCC-International Computer Communications Conference) isimli konferansta, ARPANET’in NCP ile baar覺l覺 bir demontsrasyonu ger癟ekletirildi. Yine bu y覺l i癟inde elektronik posta (e-mail) ilk defa ARPANET i癟inde kullan覺lmaya balad覺. NCP’den daha fazla yeni olanaklar getiren yeni bir protokol, 1 Ocak 1983 tarihinde 襤letiim Kontrol Protokol羹 (Transmission Control Protocol/internet Protocol -TCP/IP) ad覺yla ARPANET i癟inde kullan覺lmaya balad覺. TCP/IP bug羹n varolan internet a覺n覺n ana halkas覺 olarak yerini ald覺. (http://www.araf.net /dergi/sapo/sp2_o_ozdemir/bolum2.shtml )
襤letiim alt yap覺s覺ndaki gelimeler ile birlikte Internetin kullan覺m覺 ABD s覺n覺rlar覺n覺 am覺, bata 羹niversite mensuplar覺 olmak 羹zere, 癟ok say覺da kii bu iletiim a覺na balanm覺t覺r (YAVA, ERYILMAZ, ALABAY,2001: 506).
lkemiz ise Orta Dou Teknik niversitesi ve TB襤TAK覺n katk覺lar覺yla ilk olarak 1993 Nisan ay覺nda Internet a覺na balanm覺t覺r. nceleri az say覺da kii taraf覺ndan kullan覺lan Internet iletiim a覺na T羹rkiye de pek 癟ok bilgisayar kullan覺c覺s覺 abone olmutur. Internetin d羹nyadaki kullan覺c覺 say覺s覺 da her ge癟en g羹n geometrik olarak artmaktad覺r. Dier 羹lkelerle birlikte, 羹lkemizde de internet in kullan覺c覺 say覺s覺 her ge癟en g羹n h覺zla artmaktad覺r (YAVA, ERYILMAZ, ALABAY,2001: 506).
3.5.2. Internet ve Elektronik Ticaret
Elektronik ticaretin ayr覺lmaz unsuru ve 癟ok y繹nl羹 arac覺 niteliinde olan Interneti D羹nyan覺n d繹rt bir yan覺ndaki veri tabanlar覺n覺 ve bilgisayarlar覺 birbirine balayan ve s羹rekli b羹y羹yen bir iletiim a覺 olarak tan覺mlayabiliriz. 襤nternet 襤nter (aras覺nda, birbiriyle ) ile net (a) kelimelerinin bir arada kullan覺lmas覺yla meydana gelmektedir.
Hemen hemen bir 癟ok 羹r羹n羹n 羹retiminden da覺t覺m覺na kadar her aamas覺nda aktif rol oynayan internet iletiiminin salad覺覺 faydalar g羹n ge癟tik癟e daha da artmaktad覺r.
襤nternetin en 繹nemli 繹zellii multi-medya olana覺d覺r. Multi_medya sayesinde d繹k羹manlar yaz覺l覺 metin ve resmin yan覺nda ses ve g繹r羹nt羹 olarak da ezamanl覺 ve h覺zl覺 bir ekilde ulat覺r覺labilmekte, kullan覺c覺 bu d繹k羹manlar覺 g羹venli bir ekilde saklayabilmekte veya 羹zerinde istedii deiiklikleri yapabilmektedir. Ayr覺ca kullan覺c覺 b繹yle bir s羹re癟te aktif hale getirilen kameralar yoluyla t羹m bu ilemleri g繹r羹nt羹l羹 olarak da yapabilmektedir.
襤nternet sayesinde mesafeler ortadan kalkmakta, zaman ve maliyette de g繹zle g繹r羹l羹r b羹y羹k bir d羹羹 meydana gelmekte ve bunlar覺n sonucunda ticaret alanlar覺n覺 genilemektedir. B繹ylece multi-medyaya dayal覺 ilem ve m羹badeleler, reklamc覺l覺k, sat覺 vb alanda giderek yayg覺nlamaktad覺r. 襤letmeler bu olanaklardan yararlanmak amac覺yla iletmeleri ile ilgili web siteleri oluturmakta bu yolla iletmeleri ve 羹r羹nleri hakk覺nda bilgi aktar覺m覺 yapmaktad覺rlar. T羹keticiler de internet arac覺l覺覺yla bulunduklar覺 mekandan 癟ok uzak mesafedeki bir mal覺 sipari edebilmekte,b繹ylece geleneksel ticaret y繹ntemine k覺yasla sipari esnas覺nda kaybedilecek zaman, dolay覺s覺yla oluabilecek kur fark覺ndan da fazla etkilenmemektedir.
襤nternetin salam覺 olduu bu ve benzer kolayl覺klar覺n yan覺 s覺ra g羹n羹m羹zde 癟eitli problemlerden dolay覺 rahat癟a kullan覺lamamas覺 internet kullan覺m覺n覺n yayg覺nlamas覺n覺n 繹n羹ndeki temel sorunlard覺r. Internet 羹zerinden ger癟ekletirilen ilemlerin yasal d羹zeni, kurulan s繹zlemelerin ge癟erlilikleri, g羹venlik problemleri, internet faaliyetlerini d羹zenleme de ve vergilemede devletin rol羹 ve benzeri konular internet kullan覺m覺n覺n yayg覺nlamas覺 ve geleneksel ticaretin yerini g羹venli bir bi癟imde almas覺 i癟in s羹ratli bir bi癟imde 癟繹z羹lmesi gereken problemler olarak kar覺m覺za 癟覺kmaktad覺r (AK, 2002:25).
3.5.3. Internet 羹zerinden E-Ticaret nas覺l yap覺l覺r?
Online m羹teri, Internet 羹zerinden sat覺c覺n覺n Web sitesine girer. Burada bir 羹r羹n sat覺n almak istediine karar verir ve kendisi hakk覺nda verdii b羹t羹n bilgilerin ifrelendii “Transaction Server”a y繹nlendirilir. Sipariini onaylad覺覺 anda, bilgiler internet 羹zerinden 繹zel bir ge癟i yoluyla 繹demeyi yapan veya 繹demeyi teslim alan bankalar覺n bu ilemi onaylad覺klar覺 veya reddettikleri Network ileme mekanizmas覺na ula覺r. B羹t羹n bu ilemler 5-7 saniyeden fazla s羹rmez. G羹nde bir ka癟 sipari alan sat覺c覺lardan, binlerce sipari alan sat覺c覺lara kadar deiik ihtiya癟lar覺 kar覺layacak ekilde farkl覺 繹deme sistemleri vard覺r.
3.6. Elektronik Veri Al覺-Verii (Elektronik Data Interchange- EDI)
Elektronik veri-al覺verii, farkl覺 kurulular覺n bilgisayarlar覺 aras覺nda standart hale getirilmi verilerin transferidir (ak, 2002: 23). D羹nya ticaret 繹rg羹t羹n羹n tan覺m覺na g繹re ise, internet ve internet gibi network kullanan deiik firmalar aras覺nda yap覺lan veri transferleri EDI olarak adland覺r覺lmaktad覺r (Word Trade Organization, 1998: 41)
EDI sayesinde iletmeler aras覺nda veri aktar覺m覺nda kullan覺lan ka覺t d繹k羹manlar ortadan kalkm覺, bu sayede maliyetlerde g繹zle g繹r羹l羹r bir d羹羹 yaanm覺,veri 襤letim h覺z覺 da artm覺t覺r.
Rakamsal olarak ifade edecek olursak maliyetler %5-20 aras覺nda d羹erken, zaman tasarrufu da %50 lere ulamaktad覺r. Ayr覺ca bilgilerin elektronik ortamda deiimi nedeniyle insan fakt繹r羹nden kaynaklanan hatalar覺nda ortadan kalkmas覺 da EDI sayesinde s繹z konusudur.
EDI 繹zel kesimde daha 癟ok end羹stri, 羹retim, finans, bankac覺l覺k ve sigortac覺l覺k gibi alanlarda kullan覺lmaktad覺r. Ayn覺 zamanda g羹mr羹k ilemlerinde, ulusal ve uluslar aras覺 ticaret alanlar覺nda da kullan覺lmaktad覺r. B繹ylece uluslar aras覺 ticaret h覺zlanmakta ve kolaylamaktad覺r.
EDI ler ge癟mite b羹y羹k 羹reticiler ve arz ediciler aras覺nda kullan覺lmaktayd覺. G羹n羹m羹zde bu sistemler giderek yayg覺nl覺k kazanmaktad覺r.
Bu sistemlere ilikin ekipman maliyetlerinde g繹zlenen gerileme hemen hemen b羹t羹n firmalar覺n EDI sistemlerini uygulamalar覺na yol a癟m覺t覺r. Bununla beraber y羹ksek g羹venlik olanaklar覺 salayan yeni donan覺mlar覺 iletmeleri EDI kullan覺m覺na y繹nlendirmektedir.
EDI n覺n sahip olduu potansiyeli tam olarak kullanabilmek i癟in, mevcut kanuni sistemi, ilemlerin elektronik ortamda yap覺lmas覺na imkan verecek hale getirecek bir tak覺m d羹zenlemeler yap覺lmas覺 gerekecektir (http://www.commerce.turkeur.be /etkk / finans htm, 23 May覺s 2000).
4. ELEKTRON襤K T襤CARET襤N YARARLARI
T羹rkiyede ticari hayat覺n neredeyse t羹m羹ne etki eden bilgisayar alar覺 alt yap覺s覺n覺n gelitirilmesi y繹n羹nde 繹nemli 癟abalar vard覺r.
ncelikle insanlar覺n internet ortam覺n覺n onlara salam覺 olduu kolayl覺klardan yararlanmak isteyecekleri bir ger癟ektir. Buna bal覺 olarak, gerek devlet kademesinde gerekse 繹zel sekt繹rde verilen hizmet, nitelik deitirecektir. Elektronik ticaretin s覺n覺rlar覺 ortadan kald覺rmas覺 ve zaman覺 en iyi ekilde kullanmas覺, ekonomik ilemlerin ister istemez sanal ortamlara kaymas覺n覺 beraberinde getirecektir. Bu ve benzer 繹zellikleri nedeniyle elektronik ortam, her alanda kar覺m覺za 癟覺kan, g羹nl羹k yaam覺n bir par癟as覺 haline gelecektir. (AK, 2002: 27)
Son y覺llarda internet d羹nyas覺nda ve T羹rkiye Internet ebekesinde 繹nemli gelimeler yaanm覺t覺r.
T羹rkiye de bir癟ok kamu kuruluu, bilgisayar donan覺m ve alt yap覺s覺n覺 gelitirerek, yapmakla y羹k羹ml羹 olduu ilerin otomasyonu, b繹ylelikle insani hatalardan ar覺nd覺r覺lmas覺, veri bankalar覺nda toplanan bilgilerin eriim kolayl覺覺 ve 癟abukluundan yararlan覺lmas覺 gibi ama癟larla projeler y羹r羹tmektedir. 襤癟ileri Bakanl覺覺 Merkezi N羹fus 襤leri Sistemi (MERMS), Sal覺k Bakanl覺覺 Temel Sal覺k 襤statistikleri Bilgi Sistemi, G羹mr羹k Bakanl覺覺 G羹mr羹k Sistemleri Otomasyonu gibi projeler bunlar覺n bal覺calar覺d覺r (EK襤N, 1998: 31).
Elektronik ticaretin etkileri ekonomik ve sosyal yaama etkileri, reklamc覺l覺k ve pazarlamaya etkileri, t羹keticiye ve al覺verie etkileri olarak 3 ana bal覺k alt覺nda 繹yle tan覺mlanabilir:
4.1. Ekonomik ve Sosyal Yaama Etkisi
E-ticaretin temel ekonomik etkisi, engellerin daha az olduu bir ekonomik faaliyet alan覺 yaratmas覺d覺r. S繹z konusu etki, esas olarak h覺zla gelien bilgi ve iletiim teknolojilerinin dourduu bir sonu癟tur. E-ticaret, potansiyel olarak b羹t羹n 羹retici, salay覺c覺, kullan覺c覺 ve t羹keticileri biraraya getirdiinden, sanayi devriminden bu yana hayal edilen mal ve hizmet 羹retimi ile ticari hayat覺 ger癟ee d繹n羹t羹recek 繹zelliklere sahip olduu d羹羹n羹lmektedir. Sosyal alanda ise, 繹zellikle istihdam, eitim politikalar覺, k羹lt羹rel geliim gibi 繹nemli konularda etkili olabilecei tahmin edilmektedir (EK襤N, 1998:31)
Elektronik ticaretin salad覺覺 potansiyel yararlar覺n gelitirilmesi ekonomik anlamda 2 a癟覺dan ele al覺nmaktad覺r (T.C. D覺ileri Bakanl覺覺, Murat Ahmet Y繹r羹k, 2001).
1) Elektronik ticaret ve Internet hizmetlerinin elde edilmesi ve bunlar覺n gelitirilmesi i癟in gerekli koullar,
2) Elektronik ticaret ve Internetin ilgili sekt繹rler 羹zerinde olabilecek etkileri.
Birinci hususta, gerekli olan teknik alt yap覺 ve bu altyap覺ya sahip olmak i癟in gerekli olan ara癟lar ile teknolojik gelimenin, elektronik ticaret ve internet hizmetlerinin arz覺ndaki maliyet etkinliine katk覺s覺 ele al覺nmaktad覺r.
襤kinci hususta ise, elektronik ticaret ile internetin deiik piyasalardaki mal ve hizmetlerin arz-talep dengesini, deiik end羹strilerdeki pazar yap覺s覺 ve rekabet unsurlar覺n覺 nas覺l etkilediini irdelemektedir.
Elektronik ticaretin yayg覺nlamas覺 ile, ilem ve 羹retim maliyetlerinin d羹mesi, pazara giri ve rekabetin artmas覺 繹ng繹r羹lmektedir. Bunun sonucu olarak da, mal ve hizmetlerin fiyatlar覺n覺n d羹mesi, kalitesinin artmas覺, yeni ve farkl覺 羹r羹nlerin ortaya 癟覺kmas覺, dolay覺s覺yla ekonomik b羹y羹me ve refah覺n artmas覺 beklenmektedir (EK襤N, 1998: 32).
Genel olarak, e-ticaretin ekonomik ve sosyal hayat覺 aa覺daki 繹zellikleri dolay覺s覺yla etkileyecei d羹羹n羹lmektedir (襤NCE, 1999: s.17-18);
a) A癟覺k a 羹zerinde ger癟ekleen e-ticaret faaliyetleri, ekonomik iletiimi b羹y羹k 繹l癟羹de artacakt覺r. ABD de yap覺lan bir arat覺rma ile iletme-iletme aras覺 ticaretin, elektronik ortamda ve geleneksel y繹ntemlerle yap覺lmas覺 durumunda ortaya 癟覺kan maliyetlerinin mukayesesi yap覺lm覺t覺r. Bu arat覺rma neticesinde Tablo 1.1 de izlenebilecei gibi sekt繹rler itibariyle irdelendiinde e-ticaret ile ortalama y羹zde 15-20 aras覺nda tasarruf elde edildii belirlenmitir:
ENDSTR襤
Tasarruf Oran覺(%)
ENDSTR襤
Tasarruf Oran覺(%)
Uzay Makine End羹strisi
11
Sal覺k
5
Kimyasal r羹nler
10
Hayat Bilimleri
12-19
K繹m羹r End羹strisi
2
Metal/Makine End羹strisi
22
襤letiim
5-15
Medya ve Tan覺t覺m
10-15
Bilgi Teknolojileri
11-20
襤letme/Bak覺m Onar覺m
10
Elektronik Par癟alar
29-39
Benzin ve Gaz
5-15
G覺da Katk覺 Maddeleri
3-5
Ka覺t End羹strisi
10
Orman r羹nleri
15-25
elik End羹strisi
11
Havayolu Ta覺mac覺l覺覺
15-20
Kaynak: Business Week, 17 Ocak 2000
Tablo 1: E-Ticaret ile 襤lgili Tahmini Tasarruflar
Geleneksel ticaret ile e-ticaretin maliyet y繹n羹nden kar覺lat覺rmas覺na y繹nelik dier bir analizden de Tablo 1.2de g繹sterilen sonu癟lar al覺nm覺t覺r. Internet balant覺s覺 i癟in g羹n羹m羹zde gerekli olan bilgisayarlar覺n da 繹n羹m羹zdeki d繹nemde ger癟ekleecek iletiim teknolojisi yenilikleri sonucunda gerekli ara癟lar olmaktan 癟覺kaca覺 d羹羹n羹lmektedir (http://e-ticaret.garanti.com.tr/ i癟erik/goster.asp (20 Ocak 2002)).
U癟ak Bileti
Banka 襤lemi
Bilgisayar Yaz覺l覺m覺
Geleneksel Ticaret
8.0
1.08
15.00
Elektronik Ticaret
1.0
0.13
0.20-0.50
Kazan癟 (%)
87.5
87.9
99-97
Not: Tabloda yer alan deerler, her bir ilem i癟in, ABD dolar覺 Cinsinden verilmitir.
Kaynak: OECD, 1998.
Tablo 2: Geleneksel Ticaret ile E-Ticaretin Maliyet Y繹n羹nden Kar覺lat覺r覺lmas覺
b) E-ticaretin giderek daha yayg覺n ekilde tercih edilmesinde; herkesin kullan覺m覺na a癟覺k olan ve ayn覺 zamanda da hi癟bir kurum ya da kiiye ait olmayan Internetin kullan覺lmas覺n覺n b羹y羹k etkisi vard覺r. Her yeni teknoloji gibi, Internet ve e-ticaret ne kadar 癟ok kullan覺c覺 taraf覺ndan tercih edilirse, kullan覺m覺 da o kadar 癟abuk ve b羹y羹k 繹l癟羹de yayg覺nlaacakt覺r.
c) E-ticaret; mal ve hizmetlerin 羹retimi, da覺t覺m覺 ve sat覺覺n覺n yan覺 s覺ra her t羹rl羹 bilgi al覺veriinde zaman fakt繹r羹n羹n kullan覺m覺na yeni olanaklar salamaktad覺r. Pek 癟ok eyin zaman ile 繹l癟羹ld羹羹nde gelimi ekonomiler seviyesine y羹kselmek i癟in, zaman覺n etkin kullan覺m覺 ka癟覺n覺lmazd覺r. Ticari faaliyetlerin elektronik ortamda y羹r羹t羹lmesi (羹retimde kullan覺lan hammadde, malzeme ve par癟alar覺n tedarikinde, 羹r羹nlerin da覺t覺m ve sat覺覺 aamas覺nda salanan h覺z, ticari, yasal vb. bilginin 癟ok k覺sa s羹rede el deitirmesi) zaman tasarrufu a癟覺s覺ndan bilinen en iyi y繹ntemdir.
d) Mal ve hizmet pazar覺n覺n yap覺s覺 e-ticaret ile deiecektir. Yeni 羹r羹nler, yeni da覺t覺m ve pazarlama teknikleri, yeni t羹ketici memnuniyeti kavram覺, yeni arac覺lar ve yeni ig羹c羹 profilleri e-ticaretin getirdii yeniliklere 繹rnek olarak verilebilir.
e) E-ticaret, 癟arpan etkisine sahiptir. Baka bir ifade ile, e-ticaretin bir癟ok olumlu d覺sal etkileri (positive externalities) vard覺r. E-ticaret ile, sat覺c覺 ve al覺c覺n覺n effaf ve tam rekabete yak覺n bir ortamda bir araya gelmesine imkan verilerek, kaynaklar覺n daha etkin kullan覺m覺, dolay覺s覺yla toplumsal refah art覺覺na katk覺 salayabilecektir.
f) E-ticaretin, istihdam覺n yap覺s覺n覺 deitirmesi ka癟覺n覺lmazd覺r. E-ticaretin istihdam a癟覺s覺ndan etkisi; fiziksel 羹retim sekt繹r羹nde k覺s覺tl覺 olmak 羹zere, 繹zellikle hizmet 羹retiminde ve 羹retilen mal ve hizmetlerin pazarlamas覺 safhas覺nda g繹r羹lecektir. Halihaz覺rda ekonomik arac覺lar, komisyoncular, perakende sat覺c覺lar覺n fonksiyonlar覺, bir 繹l癟羹de (mevcut gelime h覺z覺na bak覺lacak olursa b羹y羹k 繹l癟羹de) e-ticaretin kapsam覺 i癟inde dahil olacakt覺r. Bununla birlikte; kaybedilen iler, yeni i sahalar覺n覺n a癟覺lmas覺 ile belirli 繹l癟羹de telafi edilecektir.
g) Yeni i sahalar覺, b羹y羹k oranda say覺sal okuryazarl覺k olarak ifade edilen, bilgisayar uygulamalar覺na yatk覺n ig羹c羹n羹 gerekli k覺lacakt覺r. S繹z konusu gelime ile birlikte ortaya 癟覺kan bilgisayar ve iletiim teknolojileri konusunda eitimli insan g羹c羹 ihtiyac覺, eitim politikalar覺n覺n yeniden g繹zden ge癟irilmesine yol a癟acakt覺r.
h) Gelimi 羹lkelerden gelimemi ya da gelimekte olan 羹lkelere y繹nelik yeni teknoloji ihrac覺, belirli bir 繹l癟羹de k羹lt羹r ihrac覺n覺 da beraberinde getirecektir.
B羹t羹n bunlarla birlikte, e-ticaret hen羹z 癟ok yeni bir geliim olduundan ekonomik ve sosyal etkilerin bug羹nden tahmin edilmesi, her durumda varsay覺mlara dayand覺r覺lmakta ve spek羹latif olmaktad覺r. E-ticaretin istatistik anlamda nas覺l 繹l癟羹lmesi gerektii konusunda bile hen羹z bir uluslararas覺 uzlama salanamam覺t覺r. Uygun ara癟lar ve g繹stergelerle 繹l癟羹lemeyen bir b羹y羹kl羹羹n gelecekteki etkilerinden s繹z etmek; doal olarak g羹venilirlik aral覺覺 geni, tahmini bir yakla覺m olacakt覺r (EK襤N, 1998:35).
OECD taraf覺ndan 羹ye 羹lkelerde 1998 ortalar覺nda y羹r羹t羹len ve 1999da yay覺nlanan arat覺rmaya g繹re e-ticaretin, ekonomik ve sosyal yaamda olduk癟a kayda deer deiikliklere neden olduu belirlenmitir (http://www.kobinet.org/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-kutuphanes覺/ba2.html) (15 Mart 2002):
Ekonomik yaama ilikin etkiler artmakta,
襤letmeler aras覺 rekabet artmakta,
襤letmelerde genel rekabetler d羹mekte,
Maliyetler fiyatlara yans覺makta,
T羹ketici a癟覺s覺ndan 羹r羹n se癟enekleri artmakta,
Pazar g羹c羹n羹n t羹keticiye ge癟mesi salanmakta,
Arac覺s覺zlama veya yeni fonksiyonlar 羹stlenen arac覺lar olumakta
Siber arac覺lar olumakta,
Hayat kolaylamakta; 7 g羹n 24 saat(7*24) 癟al覺ma prensibi ile s羹rekli ticaret ve al覺veri imkan覺 sunulmakta,
Halen iletme-iletme aras覺 y羹zde 90 iletme-t羹ketici aras覺 y羹zde 10civar覺nda olan oran覺n, teknolojik altyap覺n覺n gelimesi ve t羹keticiye daha kolay ulamas覺 ile, iletme-t羹ketici lehinde y羹kselmesi beklenmekte,
Telekom羹nikasyon alt yap覺s覺ndaki gelimeler, ucuz PCler, kablo TV, telefon hatlar覺, vb. alt yap覺 gelimeleri ile KOB襤lerin dorudan evdeki t羹keticiye sat覺 yapaca覺 ve pazar覺n覺 geniletecei tahmin edilmekte,
E-ticaretin yayg覺nlamas覺ndaki teknik ve felsefi niteliin effafl覺k ve a癟覺kl覺k olduu belirtilmekte,
A癟覺kl覺k t羹keticinin Pazar g羹c羹n羹 art覺rmakta, fakat kiisel bilgilerin toplanmas覺yla aleyhte kullan覺labilecek bir veritaban覺 yaratmakta,
E-ticaret ile zaman覺n g繹reli 繹nemi deimekte, pazara corafi olarak yak覺n olman覺n 繹nemi ortadan kalkmakta,
襤letme tedarik/zincir y繹netiminde d羹zenli bir planlama ile maliyetler d羹羹r羹lmekte (ABDde bu konuda y羹zde 15-20oran覺nda tasarruf salanm覺 durumdad覺r),
Web tabanl覺 pazarlama ve siparii online ge癟mek de lehine verimlilii art覺rmakta,
Sipari alma, al覺nd覺 makbuzu, fatura tutarl覺l覺覺 vb. izlemede yap覺lan hatalar e-ticaret ile d羹mekte, b繹ylece genel maliyetler azalmakta,
Pazar yap覺s覺 deimekte,
襤letmenin i organizasyonu ve modelleri deimektedir.
4.2. E-Ticaretin Reklamc覺l覺k ve Pazarlamaya Etkileri
襤letmeler a癟覺s覺ndan sanal pazarlaman覺n birka癟 ayr覺 y繹nden avantaj覺 bulunmaktad覺r.(http://www.kobinet.org/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-kutuphanes覺/ba2.html) (17Mart 2002)
4.2.1. Etkileimli Elektronik Pazarlama:
襤letmeler, etkileimli olarak ses, g繹r羹nt羹 unsurlar覺n覺 da kullanarak haz覺rlayacaklar覺 sanal maazalarda m羹teri ile kar覺l覺kl覺 etkileim i癟erisinde sat覺lar覺n覺 yapabilmektedir.
4.2.2. Etkin ve H覺zl覺 M羹teri Talepleri Y繹netimi:
Sanal ortamda yap覺lan al覺veri hangi m羹terinin hangi mala talep duyduu y繹n羹nde bir veri taban覺 oluturmas覺na imk璽n salamakd覺r. Bu kapsamda iletmeler m羹teri taleplerini veya sat覺 reyonlar覺n覺 y繹nlendirme ans覺n覺 elde edebilmektedir.
4.2.3. E-deme 襤mkan覺:
Elektronik ortamda 羹cretin 繹denmesi ve al覺veriin elektronik ortamda tamamlanmas覺, iletmeler a癟覺s覺ndan lojistik altyap覺da tasarruf yap覺lmas覺 a癟覺s覺ndan avantaj olarak deerlendirilmektedir.
4.2.4. Etkileimli Tedarik Zincir Y繹netimi:
襤letmelerin nereye, ne kadar, hangi tarihte 羹r羹n veya hizmet salamalar覺 gerektiinin karar覺 ve bunun y繹netiminin elektronik ortamda al覺c覺 ve sat覺c覺lar aras覺nda etkileim ile salanmas覺 bir avantaj oluturmaktad覺r.
4.2.5. Etkileimli Stok Y繹netimi:
襤letmelerin tedarik y繹netimlerinin bir baka y繹n羹 de stok y繹netimidir. Dolay覺s覺yla etkileimli olarak hangi 羹r羹nden ne kadar ve hangi s羹reyle stok bulunduraca覺n覺n y繹netimi de elektronik ortamda ger癟ekletirilebilmektedir.
4.2.6. Bankac覺l覺k ve Sigortac覺l覺k Hizmetlerinde Etkinlik Ve H覺z:
Bu t羹r hizmetlerde sonuca h覺zl覺 eriilmesi, al覺veriin h覺zl覺 bir ekilde tamamlanmas覺 taraflara zamandan tasarruf salad覺覺 gibi hizmetin etkinliini de art覺rmaktad覺r.
4.2.7. Sanal Anket ve Kamuoyu:
Elektronik ortamda al覺veri yapan kesim ile h覺zl覺 ve etkin bir ekilde anket yap覺l覺p hizmetin y繹nlendirilmesi ve istenilen kapsamda kamuoyu oluturulmas覺 da m羹mk羹nd羹r.
4.2.8. Bire Bir Pazarlama:
Elektronik pazarlamada dorudan t羹keticiye hitap ederek bire bir pazarlama yapma imk璽n覺 bulunmaktad覺r.
Internet istatistiklerine bakt覺覺m覺zda reklamc覺l覺覺n gelimesinde 繹yle bir seyir g繹r羹lmektedir (http://www.noktakom.com/ariv Internet istatistikleri.htm)(20 May覺s2001):
Amerikada 1999 senesinde 3.6 milyar dolar olan Internet reklam harcamalar覺 y覺l sonunda 6 milyar dolara 癟覺kacakt覺r.
2004 y覺l覺nda Internet pazar覺 21 milyar olacakt覺r.
Banner hala standart reklam format覺 olmaya devam ediyor. 1999da Internete harcanan paran覺n y羹zde 50sini oluturuyordu. 2003 y覺l覺nda Bannerlar y羹zde 41e d羹erken sponsorlukta y羹zde 30da kalacakt覺r.
1999 sonunda, top 10 yay覺nc覺 sitesinin, kazan覺lan reklam paralar覺n覺n y羹zde 74羹nde paylar覺 varken, 2000 de bu miktar y羹zde 76ya 癟覺km覺t覺r. u an, top 50 yay覺nc覺 t羹m Internet gelirinin y羹zde 95ini oluturmaktad覺r.
2004 y覺l覺nda genel portaller Internet reklam b羹t癟esinin y羹zde 34羹ne sahip olacaklard覺r. T羹keticiyi hedefleyen Internet pazarlamac覺lar覺 2000 y覺l覺nda 5.8 milyar dolar覺 promosyona ay覺r覺rken, B2B siteler 5.4 milyar dolar ve medya / portal / haber siteleri 1.5 milyar dolar ay覺rm覺lard覺r.
Banner reklamc覺l覺覺 marka bilinirlii y羹zde 6 artt覺rm覺t覺r.
Dynamic Logicin arat覺rmas覺na g繹re Internette reklam覺n marka yaratma deeriyle g繹sterim s覺kl覺覺 aras覺nda doru orant覺 vard覺r. G繹sterim seviyesini 1den 4e 癟覺kar覺rsak reklam verenler hemen hemen marka yaratma etkisini ikiye katlarlar. 2004 y覺l覺nda E-mail pazarlama sekt繹r羹 4.8 milyar dolara ulaacakt覺r.
2003 y覺l覺nda pazarlanan e-mail say覺s覺 US posta servisi taraf覺ndan da覺t覺lan posta miktar覺na eit hale gelecektir.
2004 y覺l覺n sonunda e-mail listesi pazarlama ve e-mail pazarlama servisi salay覺c覺lar覺n覺n 5 milyar dolar kazanaca覺 繹ne s羹r羹lmektedir.
4.3. E-Ticaretin T羹keticiye ve Al覺verie Etkisi
Sanal d羹nyada al覺veri yapmak gerek birey gerek iletme olarak m羹teriye 繹nemli avantajlar salamaktad覺r.(http://www.kobinet.org.tr/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-k羹t羹phanesi/ba2.html) (17 Mart 2002);
4.3.1. Hesapl覺:
Sanal d羹nyadaki al覺veri, klasik maazada yapt覺覺n覺z al覺veriten daha ucuzdur. Sanal i d羹nyas覺ndaki maaza kiras覺, personel gideri, elektrik, vb. masraflar覺n ihmal edilecek d羹zeyde olmas覺 sat覺 fiyatlar覺na da yans覺maktad覺r.
ehirleraras覺 veya 羹lkeleraras覺 dolaarak maazalar aras覺ndaki fiyat kar覺lat覺rmas覺, bire be oran覺nda ehir i癟i telefon 羹creti 繹deyerek yaln覺zca Internet ile yap覺labilmektedir.
4.3.2. Kolay ulaabilir:
Sanal d羹nyadaki al覺veri ile evden 癟覺kmadan, trafik ve park sorunu yaamadan, zaman ve benzin harcamadan muazzam 癟eitlilikteki 羹r羹n ve hizmetler incelenebilmektedir. Bir癟ok sanal maaza, ana caddelerdeki benzerlerine k覺yasla daha fazla stok bulundurabilmektedir.
Ayr覺ca sanal d羹nyada yap覺lacak k覺sa bir gezinti ile, sat覺n al覺nacak 羹r羹n/hizmet ile ilgili uzmanlar覺n raporlar覺na ul覺labilmekte, dier t羹keticilerin fikirleri 繹renilebilmektedir.
4.3.3. H覺zl覺:
Sat覺n al覺nan 羹r羹n se癟ildikten sonra yaln覺zca beklemek gerekmektedir. Bir癟ok maaza e-posta servisi ile sipariin hangi aamada olduu hakk覺nda (ne zaman kargoya verildi, ne kadar s羹rede teslimat yap覺lacak, vb.) m羹terisini de bilgilendirmektedir.
Elektronik ticaret t羹keticiye, 癟ar覺-Pazar gezmeden, yol giderleri ve park 羹creti olmadan, 羹r羹n 癟eitlerinin daha rahat g繹r羹lebildii, en iyisi, en ucuzu ve en yeni olan覺n覺n aranabildii, kalabal覺k olmayan ve 羹r羹n ile ilgili daha rahat bilgi al覺nabilecek bir ortam salamaktad覺r (Para ve Banka Teknolojileri Dergisi, 1999, say覺 2: 50-52).
G羹n羹n herhangi bir saatine s覺k覺t覺r覺lm覺 ve k覺sa bir s羹rede sadece birka癟 maaza gezerek yap覺lacak al覺veri yerine, 繹rnein; evden yap覺lacak bir balant覺 ile fiyat ve kalite kar覺lat覺rmas覺 yap覺larak, gerekirse uzmanlara dan覺arak, evde yaayan dier aile fertlerine 羹r羹n羹n rengini, bi癟imini, stilini ve fiyat覺n覺 sorarak ger癟ekletirilecek bir al覺veri daha doyurucu olmaktad覺r (KIROVA, 1999: 60).
4.3.4. G羹venli:
Birka癟 basit 繹nlemi ald覺覺n覺zda, sanal d羹nyadaki al覺verite kredi kart覺 kullanman覺n restoran ve d羹kkanda kullanmaktan daha az riskli olduu g繹r羹lmektedir.
Bir癟ok online sat覺 yapan maaza, m羹terilerinin 繹deme bilgilerini g羹venli olarak ulat覺rabilmesi i癟in 癟eitli g羹venlik 繹nlemleri (SLL, SET) almaktad覺r. Bilgileri g繹ndermeden s繹z konusu g羹venlik 繹nlemlerinin (al覺veri yap覺lan maazan覺n ger癟ekten o maaza olduunun garanti edilmesi, sat覺c覺ya g繹nderilecek bilgilerin, 繹zellikle kredi ifrelenerek ulat覺r覺lmas覺, vb.) al覺n覺p al覺nmad覺覺n覺n kontrol edilmesi t羹keticinin lehine olacakt覺r. Web taray覺c覺 program覺n覺n alt覺nda bulunan durum 癟ubuundaki Anahtar 覺n kapal覺 olmas覺, maazan覺n g羹venlik 繹nlemi ald覺覺n覺 g繹stermektedir. G羹venlik 繹nleminin t羹r羹 ve derecesinin anahtar覺n 羹zerine t覺klayarak ve maazan覺n web sitesinden 繹renilmesi gerekmektedir.
Ayr覺ca son d繹nemde bankalar, Internet 羹zerinde rahat ve g羹venli al覺veri yap覺labilmesi i癟in Sanal Kart uygulamas覺n覺 balatm覺t覺r. Yaln覺zca Internette kullan覺labilen ve normal zamanda s覺f覺r TL/$ limiti olan Sanal Kart覺n limitini, al覺veri s覺ras覺nda kart sahibi art覺rmakta/belirlemekte ve al覺veriin sonunda ise kalan miktar olmas覺 durumunda tekrar s覺f覺rlayabilmektedir.
4.3.5. Elenceli:
Web d羹nyas覺ndaki en keyifli al覺verilerden birisi de online m羹zayedelerdir. D羹nyan覺n herhangi bir yerinden insanlar herhangi bir eyi online m羹zayedeye kat覺larak sat覺n alabilmektedirler.
4.3.6. K羹resel:
Sanal d羹nyada m羹teriler, en geni 癟eitlilikte maaza bulma imk璽n覺na sahiptir.bu maazalar覺n bir k覺sm覺 b羹y羹k ehirlerde bulunabilecek olmas覺na kar覺n bir k覺sm覺na ise yaln覺zca Internet d羹nyas覺nda eriilebilmektedir.
4.4. E-Ticaretin Avantajlar覺 ve Dezavantajlar覺
E-ticaret, sat覺c覺 ve al覺c覺lara farkl覺 avantajlar salamaktad覺r (Rozika Internet ve Teknoloji Sitesi, 19 ubat 2002);
4.4.1. 襤stediiniz yere sat覺/襤stediiniz yerden al覺veri:
Sat覺c覺lar, 羹r羹n ve hizmetlerini t羹m d羹nyaya satma imk璽n覺 bulurken, al覺c覺lar da sunulan 羹r羹n ve hizmetler aras覺ndan kolayca se癟im yapabilirler (http://www.dvdim.com/e-ticaret.htm), ( Aral覺k 2000).
4.4.2. Rekabete 羹st羹nl羹k/Hizmet kalitesinde art覺:
Sat覺c覺lar, m羹terilerine daha yak覺n olduklar覺ndan, rakiplerinden daha 癟ok tercih edilir. M羹teriler de daha kaliteli hizmete kavuur (http://www.ykb.com/hizmetler/e ticaret/e-ticaretin avantajlar覺.html)(2001).
4.4.3. r羹nleri daha ucuza mal edinim ve ula覺m:
Sat覺c覺lar, m羹terilerinin ihtaya癟lar覺n覺 h覺zl覺 ve kapsaml覺 bir ekilde 繹renip onlara ekonomik fiyatlarla 繹zel hizmet sunabilirler. M羹teriler de kendilerine uygun 羹r羹nlere ekonomik fiyatlarla sahip olabilirler.
4.4.4. Arac覺lar覺n azalmas覺/襤htiyaca H覺zl覺 eriim:
E-ticaret, 羹r羹n ve hizmetleri, 癟ou kez, 羹reticiden t羹keticiye arac覺s覺z olarak ulat覺rmaktad覺r. Bundan dolay覺,maliyet ve zaman a癟覺s覺ndan hem 羹retici hem de t羹ketici avantajl覺 durumdad覺r.
4.4.5. 襤lem maliyetinden tasarruf/Daha ucuz 羹r羹n ve hizmetler:
Elektronik ortamda yap覺lan ilemler normal ilemlere oranla daha aza maliyetli olduundan, hem sat覺c覺 hem de al覺c覺 繹nemli 繹l癟羹de tasarruf edebilir.
4.4.6. Yeni i imk璽nlar/Yeni 羹r羹nler:
E-ticaret, mevcut 羹r羹n ve hizmetler i癟in pazar yaratmas覺n覺n ve ticaretin yap覺s覺n覺 gelitirmesinin yan覺 s覺ra, bir癟ok yeni 羹r羹n ve hizmeti de beraberinde getirmitir.
Genel olarak e-ticaret 繹ncelikle m羹teriler a癟覺s覺ndan avantaj oluturuyorsa baar覺ya ula覺r ve t羹keticiler taraf覺ndan tercih edilir.
Elektronik ticaretin ekonomik ve toplumsal hayatta giderek kendisine daha fazla yer edinmesine bal覺 olarak ortaya 癟覺kan avantajlar覺 u ekilde 繹zetlenmektedir (CANPOLAT, 2001: 21)
Elektronik ticaret al覺c覺 ve sat覺c覺lar覺 kar覺 kar覺ya getirdiinden zaman, mekan ve personel a癟覺s覺ndan b羹y羹k tasarruf salamaktad覺r.
T羹ketici a癟覺s覺ndan, toptanc覺 perakendeci ve baz覺 durumlarda da ta覺y覺c覺 gibi arac覺lar ortadan kalkaca覺ndan, ayr覺ca geni bir se癟enek seti i癟inden al覺veri imkan覺 salanaca覺ndan ticari ilemler daha kolay, h覺zl覺 ve ucuz bir ekilde ger癟ekleecektir. Sat覺c覺lar ise yukar覺da say覺lanlardan baka fiziki mekan, eleman bulundurma, toklar覺n izlenmesi vb. konularda da tasarruf salayacak. (KOCAMAN, 2001; 103)
A癟覺k a 羹zerinden ger癟ekleen e-ticaret faaliyetleri, elektronik iletiimi artt覺rm覺t覺r. Bu ise iletmelere t羹m t羹keticilere ve dier iletmelere daha ucuz ve daha kolay ulama olana覺 salamaktad覺r. Pek 癟ok iletme bu yolla, her hangi bir fiziksel yat覺r覺ma girmeden , bir sat覺 maazas覺, fiziki bir pazarlama a覺 kurmadan 羹r羹nlerini pazarlayabilecektir.
Ulusal ve uluslar aras覺 ticari ilemlerin elektronik ortamda y羹r羹t羹lmesi (羹retici, sat覺c覺, al覺c覺, g羹mr羹k idaresi, sigortac覺, nakliyeci, bankalar ve dier kamu kurumlar覺 kapsam覺nda) zaman覺n etkin kullan覺lmas覺n覺 salamaktad覺r. B繹ylece 羹r羹nlerin sipari edilmesi ile teslimi aras覺nda ge癟en s羹re asgariye inmekte, zamandan kaynaklanan maliyetler ile stok maliyetleri d羹mektedir.
Elektronik ticarette ihtiya癟 duyulan belgeler elektronik ortamda haz覺rlanmakta, bu bilgi ve belgeler ilgililerin kullan覺m覺na sunulmaktad覺r. B繹ylece ilemler minimum hata ile k覺sa s羹re i癟inde ve k覺rtasiye masraf覺 繹demeksizin tamamlanmaktad覺r. 襤nternete dayal覺 e-ticaret ve elektronik da覺t覺m sistemleri uluslar aras覺 ticareti h覺zland覺rmaktad覺r.
E-ticaret mal ve hizmet piyasalar覺n覺n yap覺s覺n覺 deitirmekte yeni 羹r羹nler yeni pazarlama ve da覺t覺m tekniklerine yol a癟makta, h覺zl覺 bir ekilde 羹r羹n gelitirilmesi, test edilmesi ve m羹teri ihtiya癟lar覺n覺 tespit edilmesine olanakl覺 k覺lmakta, pazar talebindeki deiikliklere h覺zla yan覺t verebilmektedir.
E-ticaret, ticari faaliyetlerin tabana yay覺lmas覺n覺 salam覺, pazar alan覺n覺 geniletmi ve ekonomik younlamaya yol a癟m覺t覺r. B繹ylece uluslararas覺 ticaretten daha 癟ok pay al覺nmas覺 m羹mk羹n hale gelmitir.
Elektronik ortamda 羹retim, pazarlama ve da覺t覺m faaliyetleri maliyetleri d羹羹rmesi nedeniyle, e-ticaret iletmelere ulusal ve uluslar aras覺 d羹zeyde rekabet 羹st羹nl羹羹 salamakta ve rekabeti artt覺rmaktad覺r.
T羹keticiler i癟in ilem maliyetleri ve nakliye masraflar覺 d羹mektedir. T羹keticiler evlerinden 癟覺kmadan sorun yaamadan ve zaman harcamadan sanal maazalardan al覺veri yapabilmektedirler.
T羹keticiler internet sayesinde, yeni mamul ve 羹r羹n bilgilerine kolay ulaabilmekte, bilgi sahibi olabilmekte ve alternatif 羹r羹nleri kar覺lat覺rarak, kolayca sat覺n alabilmektedir.
Zaman ve fiziksel engellerin kalkmas覺 elektronik ticaret yoluyla 癟ok say覺da t羹keticinin k羹resel piyasaya girmesine yol a癟m覺, azalan maliyetler, y羹ksek h覺z ve 癟eitlilik t羹keticiler aras覺nda youn bir rekabet ortam覺 yaratm覺t覺r.
Yeni t羹ketici memnuniyeti ve yeni i g羹c羹 profilleri e-ticaretin getirdii yeniliklerdendir.
E-Ticaret (internet), yeni bir 癟ok i, g繹rev ve unvanlar ortaya 癟覺karm覺t覺r. Bu i alanlar覺 internet servis ve i癟erik salay覺c覺lar覺, web sayfas覺 haz覺rlay覺c覺lar覺 gibi dorudan internete ilikin hizmetler olabilecei gibi, insanlar覺n evlerinde oturarak internet 羹zerinden hizmet 羹retmeleri de olabilir. rnein; m羹lakat ve dan覺manl覺k yapma, rapor, oyun ve elence haz覺rlama bu kapsamda g繹r羹lmektedir.
E- Ticaret, ekonomik bir olgu olmas覺na kar覺n, sosyal ve politik yaam覺 etkilemektedir. Ekonominin bilgi ve bilgiyi y繹netme temeline dayanmas覺, eitim, k羹lt羹r, sal覺k ve sosyal g羹venlik gibi alanlarda internet kullan覺lmas覺n覺 yayg覺nlat覺rm覺t覺r. Bu durum sosyal politikalar覺n yeniden g繹zden ge癟irilmesine yol a癟m覺t覺r.
Bilgisayar yoluyla veri tabanlar覺na kolay ula覺m ve e-posta, geleneksel eitim ve 繹retim al覺kanl覺klar覺na deitirmektedir. Geleneksel s覺n覺flar yerini say覺sal ve sanal ortama b覺rakm覺, 繹retim g繹ren 繹renciler bilgiye 癟ok daha h覺zl覺 ve kolay ulama imkan覺 bulmulard覺r. 襤nternet bu anlamda bilgiye ulaman覺n 繹n羹ndeki engelleri ortadan kald覺rm覺t覺r.
Organizasyonlar ve iletmeler d繹n羹mekte, geleneksel y繹neticilerinin say覺s覺 azalmakta, daha fazla uzmanlamakta, yatay ve dikey olarak k羹癟羹lmekte ancak etkinlii artmaktad覺r.
E-Ticaret, iletmeler aras覺 verinin payla覺lmas覺na, iletme 癟al覺anlar覺n覺n ibirliine, koordinasyonuna m羹terilerin 繹neri ve taleplerinin deerlendirilmesine b羹y羹k 繹l癟羹de kolayl覺klar getirmitir.
E-ticaretin yukar覺da belirtilen olumlu yanlar覺na kar覺n baz覺 olumsuzluklar覺 da bulunmaktad覺r; Baz覺 yazarlara g繹re yasal, kurumsal ve teknolojik s覺n覺rlamalar nedeniyle 繹ng繹r羹len gelimelerin ger癟eklemesi olas覺 deildir. 襤nternetin k羹lt羹rel a癟覺dan negatif yanlar覺 olduunu iddia eden bir baka g繹r羹e g繹re, internet bir bilg襤 癟繹pl羹羹d羹r ve insanlar覺 y繹nlendirmektedir. 12 Yirminci y羹zy覺l覺n son 癟eyrei bilgi 癟a覺, yirmi birinci y羹zy覺l ise bilgiyi y繹netme 癟a覺 olarak adland覺r覺lmaktad覺r. Ger癟ekten bilgiyi 羹retmeyen ve y繹netemeyenler i癟in internet bir bilgi 癟繹pl羹羹 olabilir. Olumsuzluklar覺n ve s覺n覺rlamalar覺n asgariye indirilmesiyle internet bir ayr覺cal覺k ve 羹st羹nl羹k arac覺 olabilir. Olumsuzluklar覺 ortadan kald覺rmak i癟in herkes kendini g繹revli kabul etmelidir.
Genel olarak olumsuzluklara bakacak olursak (CANPOLAT, 2001: 9-12);
E-ticaret, bilim ve teknolojiyi 羹reten, s羹ratle ekonomik ve toplumsal faydaya d繹n羹t羹ren gelimi 羹lkeler ile end羹stri toplumu olmadan bilgi toplumu olmaya 癟al覺an geri kalm覺 ve gelimekte olan 羹lkeler aras覺ndaki refah d羹zeyi fark覺n覺 daha da art覺racakt覺r.
Elektronik ticaret (internet), bir yandan yeni i alanlar覺, g繹rev ve unvanlar ortaya 癟覺kar覺rken , dier yandan da organizasyonlar覺n yatay ve dikey olarak b羹z羹lmesi ve geleneksel ticarette rol alan baz覺 unsurlar覺n ortadan kalkmas覺 nedenleriyle ig羹c羹 fazlas覺 ortaya 癟覺kacak, dolay覺s覺yla isizlik artacakt覺r.
E-ticaret (internet), b羹t羹n羹 ile ele al覺nd覺覺nda teknik yap覺s覺 itibari ile denetime m羹sait bir nitelikte deildir. 襤nternete girmek, yararlanmak ve 癟eitli olanaklar覺 kullanmak i癟in herhangi bir yasal formalite, bavuru izni, onay gibi ilemler s繹z konusu deildir. 襤nternetin hukuki anlamda bir sahibi yoktur; belli bir ileticisi ve/veya y繹neticisi de yoktur. Tabi ki bu sayd覺覺m覺z nedenler y羹z羹nden kullan覺mda ortaya 癟覺kabilecek sorunlar覺,suiistimalleri,a覺r覺l覺klar覺, usuls羹zl羹kleri, kurald覺覺 davran覺lar覺 denetleyip, yapt覺r覺m uygulayacak merkezi bir otorite de bulunmamaktad覺r. 襤nternetin bu nitelii, uluslararas覺 ya da uluslar 羹st羹 organizasyonlar taraf覺ndan dikkate al覺nmal覺 ve 癟繹z羹m 羹retilmelidir.
5. ELEKTRON襤K PAZAR YER襤 VE ELEKTRON襤K MZAYEDE
5.1. Elektronik Pazar Yeri
E-pazaryeri; bir web sitesinde bir 癟ok al覺c覺 ve sat覺c覺n覺n bulutuu ve al覺veri yapt覺覺 bir ortamd覺r. E-pazaryerlerinin odak noktas覺 konumundaki iletmeler, al覺c覺 ve sat覺c覺lar覺n gerekli ilemleri yerine getirebilmelerini salamak 羹zere ihtiya癟 duyulan her t羹rl羹 altyap覺 ve ofis hizmetlerini sunarlar.
襤nternet 癟a覺n覺n 繹nemli gelimelerinden biri olan e-pazaryerleri 羹zerine yap覺lan arat覺rmalar, 2000 y覺l覺 sonunda toplam 1.500 e-pazaryeri kurulduunu g繹steriyor. 2005 y覺l覺nda bu say覺n覺n 500 bine ulaaca覺 tahmin ediliyor. 2000 y覺l覺nda kurulan e-pazaryerlerinin %83 羹 ise ABD k繹kenlidir. (TAKIN & KABAKI, 2003; 39-40)
E-pazaryerlerindeki faaliyetler, ilikinin kimler aras覺nda ger癟ekletiinden hareketle 癟eitli tan覺mlarla ifade edilmektedir:
B2B (Business to Business-Kurumlar Aras覺) E-Pazaryeri: E-Pazar yerleri i癟inde iletmelere y繹nelik faaliyetlerini s羹rd羹ren kurulular覺n internet arac覺l覺覺 ile 羹r羹nlerini satt覺klar覺 ve dier iletmelerden 羹r羹n sat覺n alabildikleri ortamlar olan B2B elektronik pazar yerleri 繹nemli yer tutar. Kurumlar aras覺ndaki ticaret olarak nitelenen bu ticaret ekli gerek sekt繹rel portallarla, gerekse kurumun kendi sitesi arac覺yla yap覺labilir. Yap覺lan arat覺rmalar gelecekteki B2B hacminin olduk癟a y羹ksek olaca覺 y繹n羹ndedir. T羹rkiyede B2B Pazar yerine 繹rnekler aras覺nda turkticaret.net, kobiline, toptan pazaryeri, TradeOrbis, Kotonline ve Boyex gibi firmalar bulunmaktad覺r.
B2C (Business to Consumer-Sat覺c覺dan T羹keticiye) E-Pazaryeri: B2C, elektronik iin B2B den sonraki en 繹nemli aya覺n覺 oluturur. Kurumlarla kiiler aras覺ndaki elektronik ticaret olarak nitelendirilebilecek B2C, 羹retici firmalarca pazarlama, sat覺 ve sat覺 sonras覺 hizmetler amac覺 ile kullan覺m覺nda baar覺l覺 sonu癟lar elde edilmesi bak覺m覺ndan kabul g繹ren bir uygulamad覺r.
C2C (Consumer to Consumer- T羹keticiden T羹keticiye) E-Pazaryeri: 襤ki ya da daha fazla t羹keticinin aras覺nda ger癟ekleen ticari ilemler, bu modelin faaliyetlerindendir. 襤nternet 羹zerinden ger癟ekleen ihaleler ve sat覺lar 繹rnek olarak verilebilir.
lkemizde B2B ticareti y覺llard覺r EDI (electronic data interchange) kapal覺 devre modem vas覺tas覺yla bir癟ok uluslar aras覺 irket ve b羹y羹k holdingler taraf覺ndan kullan覺l覺yor. Genel merkez ve ubeler aras覺nda kurulan data hatlar覺 sayesinde yap覺lmaya balayan bu ilemler a覺rl覺kl覺 olarak stok ve pazar bilgilerinin bir merkezde toplanmas覺, siparilerin bu sistemle girilmesi eklinde olmaktad覺r. 襤nternetin i d羹nyas覺na h覺zla girmesi ile gerekli g羹venlik duvarlar覺 (firewall) oluturulmas覺 ile kapal覺 devre yap覺lan bu ticaret sistemi art覺k daha geni bir kesime daha kolay ve ucuz bir ekilde ulama olana覺 bulmutur.
AB uyum s羹resi 癟er癟evesinde h羹k羹metimizin e-Avrupa konseptine uygun olarak e-T羹rkiye raporunu tart覺maya a癟mas覺 bu alanda TS襤AD 繹nderliinde haz覺rlanan e-T羹rkiye raporunun 癟eitli platformlarda tart覺覺lmaya balanmas覺 e-pazar yerlerinin oluumu i癟in faydal覺 olmutur. Kobiline, Toptan pazaryeri, Kobinet, Igeme.org gibi B2B sitelerin yay覺na balamas覺 ve bu projelerin youn tan覺t覺m覺n覺n yap覺lmas覺 sekt繹r羹n bilin癟lenmesi i癟in faydal覺 olmutur.
Kobilerin m羹teri odakl覺 e-irket olmas覺 i癟in yap覺lan bu 癟al覺malarda maalesef 羹lkemizde gerek altyap覺 gerekse irket k羹lt羹rlerini deimesi anlam覺nda 癟ok 癟aba g繹sterilmesi gerektii ortaya 癟覺km覺t覺r. 襤nternet eriimi maliyetleri 羹lkemiz milli geliri d羹羹n羹ld羹羹nde herkesin kolayca alabilecei seviyeden 癟ok uzakt覺r. ncelikle KDV oran覺n覺n d羹羹r羹lerek, geni bant internet eriimi i癟in d羹nyada en yeni teknoloji olan ADSL teknolojisine h覺zla yat覺r覺m yap覺lmal覺d覺r. Yurtd覺覺 internet 癟覺k覺 kapasitesi h覺zla b羹y羹t羹lmelidir ve bu konuda 繹zel sekt繹r羹n istedii lisanslar Telekom羹nikasyon Kurumu taraf覺ndan h覺zla verilmelidir. Ayr覺ca internetin i d羹nyas覺nda s羹ratle yay覺lmas覺 i癟in gerekli yasalar h覺zla 癟覺kar覺lmal覺d覺r. Dijital imza, dijital 癟ek, vs. gibi uygulamalar i癟in yasal ortam oluturulup ilgili d羹zenleyici kurum saptanmal覺d覺r.
lkemizde 30 bin kay覺tl覺 imalat癟覺 firma bulunmaktad覺r, bu firmalar覺n h覺zla e-pazar yerine kay覺t olup e-irket olmas覺 beklenmektedir. Alcatel e-ticaret 2002 y覺l覺 sonunda 3000e yak覺n firmay覺 Toptan pazaryeri.com vas覺tas覺yla e-ticaret sistemine sokmay覺 baarm覺t覺r (TAKIN & KABAKI, 2003; 41-43).
5.1.1. Elektronik Pazaryeri T羹rleri
Al覺c覺 g羹d羹ml羹 (Buyer Driven) e-pazaryeri: Al覺c覺lar覺n konsorsiyumuyla ve onlar覺n y繹netiminde, tedarik癟ileri ile ilikilerini gelitirmeyi ama癟layarak kurulanlar.
Sat覺 g羹d羹ml羹 (Sell Driven) e-pazaryeri: Tedarik癟ilerin konsorsiyumuyla ve onlar覺n y繹netiminde, 羹r羹nlerini satma ama癟l覺 kurulmu olanlar.
Ba覺ms覺z e-pazaryeri: Al覺c覺 ve sat覺c覺lardan ba覺ms覺z olarak, onlar覺n ad覺na e-pazaryeri oluturup arka ofis hizmetlerini temin etmek 羹zere kar ama癟l覺 kurulanlar.
Teknoloji salayan e-pazaryeri: Ba覺ms覺z e-pazaryeri kurucular覺na 癟ok benzer, ancak temel motivasyonu teknoloji ile ilgili hizmetlerin sunulmas覺 y繹n羹ndedir.
E-pazaryerlerinin hepsinde de ortak 繹zellik al覺c覺 ve sat覺c覺lar覺n bir araya getirilmesi y繹n羹ndedir. Ancak bunlar覺n i癟erisinde al覺c覺 g羹d羹ml羹 oluturulan e-pazaryeri t羹m羹yle B2B ilikilerin kurulmas覺n覺 salamaktad覺r. Dierlerinde ise B2B ilikiler hakim olsa da B2C ilikilere y繹nelik faaliyetlerde yer almaktad覺r.
5.1.2. E-Pazaryerlerinin Firmalara Faydalar覺:
1- Bir癟ok iletme bireysel a癟t覺klar覺 web sitelerine nazaran e-pazaryerlerini ziyarete gelenlerin kar覺s覺nda g繹r羹lme ans覺na sahip olmaktad覺r.
2- E-pazaryerlerinde salanan ortak hizmetler, bireysel hizmetlere g繹re daha ekonomiktir.
3- E-pazaryerleri 羹zerinde al覺m sat覺m ilemleri, genel maliyetler 羹zerinde tasarruf salar.
4- Firmalara yeni ihracat pazarlar覺 ve yeni m羹teriler elde etme imkan覺 salar. (TAKIN&KABAKI, 2003; 44-46)
5.2. Elektronik M羹zayede (e-M羹zayede)
Elektronik iletiim ara癟lar覺yla yap覺lan a癟覺k artt覺rma ilemine e-m羹zayede denir. G羹n羹m羹zde e-m羹zayede ilemleri Internet ortam覺na y繹nelmitir. Tablolar, eski eyalar, arabalar, evler, arsalar, elektronik eyalar k覺sacas覺 g羹nl羹k hayatta kullan覺lan her ey m羹zayede yoluyla sat覺labilmektedir.
E-m羹zayedeki ilemler baz覺 farklar olmas覺na ramen temelde y羹z y羹ze yap覺lan a癟覺k artt覺rma ile ayn覺d覺r. G羹nl羹k hayattaki artt覺rmalardaki ta覺n覺r veya ta覺nmaz mal direkt g繹r羹lebilir. Al覺c覺lar birbirini g繹rebilir. 襤nternet ortam覺nda yap覺lan m羹zayedelerde ise; al覺c覺lar birbirini g繹rmezler. A癟覺k artt覺rmadaki eyan覺n resim veya video g繹r羹nt羹leri m羹zayede sitelerinde yer al覺r, kat覺lan kiiler bunlar覺 izleyebilir.
D羹nyadaki e-m羹zayede sitelerine 繹rnek olarak eBay.com, Amazon.com, Yahoo.com, Msn.com, Eskidji.com say覺labilir. Internette a癟覺k artt覺rma yapmak i癟in faaliyete ge癟en yeni irketlerin belli bal覺lar覺 ise Imandi, BizBuyer.com ve Exp.com.dur. Bu profesyonelleme ad覺mlar覺 atan sitelerde, evinizi badana ettirmekten tutun en akla hayale gelmeyecek eyalara kadar bir癟ok 羹r羹n i癟in pazarl覺k yapabiliyorsunuz. Sanal alemin en b羹y羹k kitap癟覺s覺 Amazon Amerikadaki merkezinin yan覺 s覺ra u ana kadar Almanya ve 襤ngilterede de site a癟t覺.
lkemizde e-m羹zayede yap覺lan sitelere m羹zayede.com, lebriz.com, gittigidiyor.com.tr, kangurum.com.tr, shop-tr.com, r-portakal.com adresleri 繹rnek olarak verilebilir.
5.2.1. Elektronik M羹zayedenin Yap覺l覺 ekli
E-m羹zayede ilemlerinin Internet 羹zerinden yapabilmek i癟in Internet explorer veya nescape programlar覺n覺 kullanarak m羹zayede yap覺lan siteye girilir ve aa覺daki ilemler s覺rayla yap覺l覺r.
a- www.gittigidiyor.com adresine girilir.
b- Ana sayfan覺n sa 羹st k繹esindeki 羹ye girii mouse ile t覺klan覺r.
c-Eer 繹nceden 羹ye olunmu ise kullan覺c覺 ad覺 ve parola girilerek ilemlere balan覺r.
d- 襤lk defa girilecek ise kay覺t olmak istiyorum yaz覺s覺na t覺klan覺r.
e- Kullan覺c覺 ad覺 boluk ve T羹rk癟e karakterler (繹癟i羹) kullan覺lmadan yaz覺l覺r. Kii kendi ad覺n覺 yazabilecei gibi takma bir isimde kullanabilir. Kullan覺c覺 onay kodu e-mail adresine g繹nderilecei i癟in e-mail adresi d羹zg羹n bir ekilde iki kez girilir.
f- ifre b繹l羹m羹 en az alt覺 karakter olacak ekilde doldurulur. ifre yazarken say覺 ve harfler kullan覺labilir.
g- n kay覺t formu doru bir ekilde doldurulduktan sonra E-mail adresime ONAY kodu g繹nder d羹mesine t覺klan覺r.
h- Birka癟 saniye sonra onay kodunun mail adresine g繹nderildiine dair mesaj gelecektir.
覺- Kullan覺c覺 onay formunda yazd覺覺 e-mail adresine girer. Burada 羹ye olunacak sitenin g繹nderdii mesaj ve onay kodu yaz覺l覺d覺r. yelik i癟in sayfada verilen linke t覺klanarak, gelen ekrana kullan覺c覺 ad覺 ve ifre girilir.
j- Kay覺t tamamlama ekran覺 d羹mesi t覺klan覺r. Detayl覺 bilgi sorgu ekran覺 gelecektir. K覺rm覺z覺 bal覺klar doldurulmas覺 zorunlu olan bilgilerdir.
k- Ana kay覺t formunda gerekli yerle veya tamam覺 doldurularak Kay覺t ilemimi onayl覺yorum d羹mesi t覺klan覺r. Girdiimiz bilgileri g繹steren bir onay ekran覺 gelecektir. Bu bilgiler g繹zlemlenir. Yanl覺 girilmise geri d繹n羹lerek d羹zeltilir. Doru ise Kay覺t ilemimi onayl覺yorum d羹mesine t覺klan覺r.
l- yeliini tamamland覺覺n覺 belirten ekran gelir.
yelik ilemleri tamamland覺. imdi 羹r羹n beenilerek a癟覺k artt覺rmaya girilecek.
1- Ana sayfadan veya GZAT b繹l羹m羹nden 羹r羹n羹n bulunduu bal覺k t覺klan覺r.
2- rnein; ana sayfadan Antikalar&Sanat bal覺覺na t覺klan覺r.
3- Antikalar&Sanat sayfas覺 alt bal覺klar ve 羹r羹n say覺s覺 ile ekrana gelir.
4- Kullan覺c覺 isterse alt bal覺klardan birini se癟ebilir veya arad覺覺 羹r羹n ana sayfada ise 羹zerini t覺klar.
5- Gelen ekranda 羹r羹n羹n a癟覺l覺 fiyat覺, teklif say覺s覺, sat覺ld覺覺 b繹lge, en y羹ksek teklifi veren, sat覺c覺n覺n profili, artt覺rman覺n balang覺癟 ve biti tarihleri yer al覺r.
6- Bu 羹r羹n ile ilgili teklif ekran覺na al覺c覺 taraf覺ndan yeni teklif yaz覺l覺r. Al覺c覺 diledii fiyat覺 yazmakta serbesttir. Bunun i癟in 羹st s覺n覺r yoktur.
7- Al覺c覺 羹r羹n羹n 羹zerine t覺klayarak daha geni bir ekilde 羹r羹n羹n resmini ve 繹zelliklerini g繹rebilir.
8- Kullan覺c覺lar m羹zayede sitelerine sadece 羹r羹n almak i癟in girmezler. Sat覺 b繹l羹m羹ne girerek 羹r羹nlerini a癟覺k artt覺rmaya koyabilirler.
9- Kullan覺c覺 kazand覺覺 veya satt覺覺 羹r羹nleri toplu halde g繹rmek i癟in Bana zel sekmesine t覺klan覺r.
10- A癟覺k artt覺rma bittiinde, alc覺ya 羹r羹n羹 kazand覺覺na dair t羹m bilgilerle birlikte e-mail yollan覺r. E-mail mesaj覺ndaki 繹deme linki 羹zerinden veya Bana zel / durum sayfas覺ndan 羹r羹n bedelini, 羹癟 i g羹n羹 i癟inde kredi kart覺, EFT ve banka havalesiyle 繹deyebilir. Sat覺c覺lardan ise 羹r羹nlerini listeleme ve sat覺 i癟in %6 ile %9 aras覺nda komisyon al覺n覺r.
deme ekran覺nda kay覺t olunan bilgilerden yola 癟覺karak, kargo bilgileri otomatik olarak getirir. Bu bilgiler deitirilebilir veya direkt onaylanabilir. deme ve kargo bilgileri ilemleri yap覺ld覺ktan sonra, sat覺c覺ya 羹r羹n bedelinin al覺nd覺覺na ve kargo bilgilerini de i癟erin bir e-mail yollan覺r.
Sat覺c覺, 羹r羹n羹 kargolar. r羹n羹n teslim edildii 羹癟 g羹n i癟inde Bana zel / durum ekran覺ndan ONAY verilmelidir. Aksi taktirde, sistem 羹r羹n羹n al覺nd覺覺n覺 kabul eden otomatik onay verir. Para, onay ileminden sonra sat覺c覺ya aktar覺l覺r.
M羹zayede sitelerine sat覺c覺 veya al覺c覺 olarak yer almak i癟in 18 ya覺n覺 doldurmu olmak gerekir. E-m羹zayede sitelerine giren kullan覺c覺lar o sitenin kural ve s繹zlemelerini otomatik olarak kabul etmi say覺l覺r. Bu kural ve s繹zlemeler mutlaka okunmal覺, gerektii gibi davran覺lmal覺d覺r. Kurallara uymayanlar hakk覺nda yasal ilem yap覺larak 羹yelikleri sonland覺r覺l覺r (TAKIN & KABAKI, 2003; 47-51).
KONUYLA 襤LG襤L襤 SORULAR
1. Elektronik ticaretin ara癟lar覺 nelerdir? Bu ara癟lar覺n yararlar覺 ve s覺n覺rl覺l覺klar覺n覺 k覺saca anlat覺n覺z.
2. Internet 羹zerinden E-Ticaret nas覺l yap覺l覺r?
3. Elektronik ticaretin ekonomik ve sosyal yaama etkileri nelerdir?
4. Elektronik ticaretin reklamc覺l覺a ve pazarlamac覺l覺a olan avantajlar覺 nelerdir?
5. Elektronik ticaretin t羹keticiye ve al覺verie olan avantajlar覺 nelerdir?
6. Elektronik ticaretin avantajlar覺 nelerdir?
7. Elektronik Pazar yeri nedir?
8. Elektronik M羹zayede nedir?
9. Elektronik M羹zayede nas覺l yap覺l覺r.
KAYNAKA
CANPOLAT,nder, E-Ticaret ve T羹rkiyedeki Gelimeler, T.C. San ve Tic. Bakanl覺覺, Hukuk M羹avirlii, Ankara, Mart 2001,
AK, Murat, D羹nyada ve T羹rkiyede Elektronik Ticaret ve Vergilendirilmesi, 襤TO yay覺nlar覺, 2002-6, 襤stanbul.
EK襤N, Nusret, Bilgi Ekonomisinde Elektronik Ticaret, 襤TO Yay覺nlar覺, 1998, 襤stanbul.
OECD; Elektronik Commerce; Science Technology Industry, 1997, Paris.
Word Trade Organization, Elektronik Commerce and the Role of the WTO,1998.
HASILOLU, S.Burak, Enformasyon Toplumunda Elektronik Ticaret ve Stratejileri, T羹rkmen Kitabevi, 襤stanbul, 1999.
HERRINGSHAW, Chris, Elektronik Para 襤e Bal覺yor, Internet Word Tr, May覺s, 1997.
襤NCE, Murat, Elektronik Ticaret: Gelime Yolundaki lkeler 襤癟in 襤mkanlar ve Politikalar, Ankara Devlet Planlama Tekilat覺, Uzmanl覺k Tezi, Ankara, 1999.
襤PEK襤, ebnem, Internette Ticarette Yeni Uygulamalar, Networkword, Ocak, 1998.
KIROVA, 襤brahim, Internette Pazarlama, Birinci Bask覺, 襤stanbul Beta Bas覺m A:: 1999.
KOCAMAN, Arif Elektronik Ticaretin T羹rk Hukuku A癟覺s覺ndan 襤ncelenmesi ve neriler, Elektronik Ticaret, Rekabet Hukuku, ve T羹keticinin Korunmas覺 Hukuku Semineri , Ankara, 2001
ZGER, Oktay, Elektronik Ticaret, Networkword, Ocak, 1998.
TAKIN, Gaffar, KABAKI, enel, Elektronik Ticaret E-Ticarette Pazaryeri ve Elektronik M羹zayede Ankara, 2003.
YAVA, Mustafa, ERYILMAZ, Selami, ALABAY, Nurettin, Bilgisayar Teknolojileri Kullan覺m覺, Detay Yay覺nc覺l覺k, Ankara, 2001.
YET襤M, Sedat, Kredi Kartlar覺 ve T羹ketici Kredileri, Ankara, SPK Yay覺n覺, Nisan, 1997.
Para ve Banka Teknolojileri Dergisi, 1999, say覺 2: 50-52.
INTERNET ARATIRMALARI
T.C. D覺ileri Bakanl覺覺, Murat Ahmet Y繹r羹k, 2001, Elektronik Ticaret, http://www.mfa.gov.tr/turkce/grupe/ues/yoruk.htm, (28 Ocak 2002)
http://www.rozika.com/news.asp?news=192(12 Ocak 2002)
www.e-ticaret.gov.tr/genel.htm
http://www.araf.net./dergi/sapo/sp2_o_ozdemir/bolum2.shtml
http://www.commerce.turkeur.be /etkk / finans htm, (23 May覺s 2000).
http://e-ticaret.garanti.com.tr/ i癟erik/goster.asp (20 Ocak 2002)).
(http://www.kobinet.org/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-kutuphanes覺/ba2.html (15Mart2002)
http://www.noktakom.com/ariv Internet istatistikleri.htm)(20 May覺s2001):
http://www.dvdim.com/e-ticaret.htm), ( Aral覺k 2000).
http://www.ykb.com/hizmetler/e ticaret/e-ticaretin avantajlar覺.html)(2001).
N襤TE-2
XML, HTML ve XSL
1. XML
1.1. XML nedir?
Internet in kurumsal bilgi iletiiminde ka癟覺n覺lmaz bir ara癟 olarak kar覺m覺za 癟覺kmas覺, uygulamalar覺nda Internet 羹zerinde bilgi al覺verii yapacak 繹zelliklere sahip olmas覺n覺 dourmutur. Bu koullar alt覺nda, Internet 羹zerinde verinin temsilini kolayca yapabilecek bir dile (araca) gereksinim duyulmutur. K覺saca XMLnin hikayesi: XML-Extensible Markub Language yani Geniletilebilir 襤aretleme Dili dir (UBUKU, 2002: 2).
XML in ortaya 癟覺mas覺 1998 y覺l覺nda Internet Komitesi (W3C) taraf覺ndan salanm覺t覺r. Bu anlamda XML dili bir ba覺ms覺z olarak gelitirilmitir. Veri al覺veriinde standart bir format olarak kabul edilen ve Webin ilevselliini gelitirmek i癟in dizayn edilmi esnek ve uygulanabilir bilgi tan覺mlama dili XML, her 癟eit d繹k羹man覺n Web 羹zerindeki yap覺sal format覺 haline gelmitir. Web sayfalar覺n覺n g繹r羹nt羹lenmesi i癟in yayg覺n olarak kullan覺lan HTML gibi, Internet 羹zerinde verilerin yap覺sal temsilini salayan bir dil olarak kabul g繹rm羹t羹r. Ancak HTML gibi statik ve 繹nceden tan覺mlanm覺 bir forma sahip deil aksine dier dillerin tan覺mlanabildii bir meta-dildir.Bu sayede deiik tipte belgeler i癟in kendi iaretleme dilinizi gelitirebilirsiniz.
XML nin kurumsal verilerin t羹mlemesine ara癟 olmas覺, bu alandaki teknolojilerin XML i kullanmas覺na ya da benimsemesine de neden olmutur; Microsoft, IBM, Oracle gibi yaz覺l覺m devleri, uygulamalar覺n覺 Internet 羹zerinde dier uygulamalarla t羹mletirecek bu standard覺 癟ok k覺sa zamanda benimsemilerdir. Microsoftun yeni vizyonu olan .NET gibi, art覺k bir 癟ok yaz覺l覺m覺n 繹zelliklerinde XML desteini 癟ok s覺k duymaktay覺z (UBUKU, 2002: 3).
Sonu癟 olarak yukar覺da s繹z edildii gibi deiik sistemlerden gelen verilerin anla覺labilir olmas覺nda ve t羹mlemesinde en 繹nemli eyin ortak standartlar yani kurallar olduunu g繹rmekteyiz.
1.2. XML D襤L襤
Evrensel bir dil olan XML veri iletiiminde standart bir format olman覺n yan覺 s覺ra, uygulama gelitiricilerin kendi etiketlerini (tag) tan覺mlayarak verileri (yap覺s覺n覺, deerlerini ve 繹zelliklerini) tan覺mlad覺覺 bir dildir (UBUKU, 2002: 4). Bir 繹rnek verecek olursak;
B10, Masa, C, 150×75, 50,000.000
Bu bilgileri yap覺sal olarak a癟覺klayacak olursak.
G繹r羹ld羹羹 gibi bir malzeme hakk覺nda bilgi XML ile daha yap覺sal olarak a癟覺klan覺r.
Temel zellikleri (UBUKU, 2002: 4).
ok say覺da uygulamay覺 destekler.
Anla覺labilir ve a癟覺kt覺r.
D羹zenlenmesi kolayd覺r.
Metin tabanl覺d覺r.
XML, 癟ok yak覺ndan tan覺d覺覺m覺z HTML dili gibi bir iaretleme dilidir. HTML gibi XML de metin tabanl覺d覺r. Ancak HTML sunu odakl覺 bir formatlama dili iken, XML, veri yap覺lar覺n覺 oluturmak gibi daha kurumsal ama癟lara odakl覺d覺r.
1.3. XML ve HTML Aras覺ndaki Farklar
HTML, verileri bi癟imlendirmek ve g繹r羹nt羹lemek i癟in, XML ise verileri tan覺mlamak ya da a癟覺klamak i癟in kullan覺l覺r. XML ve HTML SGML nin alt k羹mesidir. XML HTML den 癟ok daha g羹癟l羹 bir dildir. 羹nk羹 HTML SGML nin basit bir alt k羹mesi 繹rneidir, XML ise daha fazla SGML 繹nerilerini gelitirir. (SGML: elektronik belgelerin farkl覺 i癟eriklerini ve yap覺lar覺n覺 tan覺mlamak i癟in kullan覺lan uluslar aras覺 bir standartt覺r.) XML yi ve HTML yi birbirinden ay覺ran noktalar unlard覺r (UBUKU, 2002: 10):
HTML, g繹r羹nt羹lenecek i癟erii olan bir belgeyi tan覺mlamak i癟in kullan覺l覺r. Bal覺klar, deiik yaz覺 t羹rleri, listeler, ekiller ve resimler gibi. XML, 繹zellikle verilerin tan覺mlanmas覺 ve farkl覺 ortamlar aras覺nda g繹nderilmesini salamak i癟in gelitirilmitir. Dier bir deyile veri tan覺mlama 繹zellikleriyle HTML nin tamamlay覺c覺s覺d覺r.
XML, 繹zellikle verilerin tan覺mlanmas覺 ve farkl覺 ortamlar aras覺nda g繹nderilmesinin salamak i癟in gelitirilmitir. Dier bir deyile veri tan覺mlama 繹zellikleriyle HTML nin tan覺mlay覺c覺s覺d覺r.
XML daha yap覺sal bir dildir. XML belgeleri hiyerarik olarak bir veri kayd覺n覺 temsil ederler.
HTML ileyicileri yaln覺zca g繹r羹nt羹lemek (bi癟imlemek) i癟in kodlar覺 ilerken, XML ileyicileri belgenin yap覺s覺 ve doruluuyla da ilgilenirler.
HTML dilinde y羹ze yak覺n (sabit) etiket kullan覺larak metinlerin bi癟imlenmesi salan覺rken (<html>, <body>, <p> gibi) XML de etiketleri kendiniz yarat覺rs覺n覺z (<urun>, <kodu> gibi.).
Metin Kutusu: ekil 1: rnek Bir XML Belgesi
rnek bir XML belgesi:
G繹r羹ld羹羹 gibi XML belgeleri daha hiyerariktir ve verileri a癟覺klamak i癟in etiketler kullan覺r.
1.4. XML de Fiziksel Yap覺lar
XML de birka癟 fiziksel yap覺 vard覺r. Bunlar: e t羹r羹, 繹znitelik listesi ve oluum tan覺mlamalar覺d覺r.
1.4.1. e t羹r羹 ve znitelik Liste Tan覺mlamalar覺
e t羹r羹 ve liste tan覺mlamalar覺, Belge T羹r羹 Tan覺mlamas覺 nda tan覺mlan覺r XML belgelerini ge癟erli saymak i癟in kullan覺l覺r.
e t羹r羹 tan覺mlamas覺, s覺n覺rlamalar覺 繹enin i癟eriine uygular. znitelik liste tan覺mlamas覺, bir 繹e t羹r羹 i癟in 繹znitelikler k羹mesinin tan覺mlar ve bu 繹znitelikler i癟in s覺n覺rlamalar ve varsay覺lan deerler salar. Aa覺daki bi癟imlendirme, 繹e t羹r羹 ve 繹znitelik liste tan覺mlamalar覺n覺n 繹rneklerinin salar (Z, 2001: 147).
1.4.2. Oluum Tan覺mlamalar覺
Bir XML dok羹man覺n覺n fiziksel yap覺s覺, bir ya da daha fazla oluum i癟eriri. Bu 繹eler ayr覺t覺r覺labilir ya da ayr覺t覺r覺lmayabilir. 襤癟 ya da d覺 oluumlar olarak da tan覺mlanabilir.
1.4.3. 襤癟 oluumlar
襤癟 oluumlar her zaman ayr覺t覺r覺labilir oluumlard覺r. Ayr覺 deer depolama nesneleri yoktur. Bu oluumun i癟erii, aa覺daki 繹rnekte g繹r羹ld羹羹 gibi oluumun tan覺m覺 i癟inde tan覺mlan覺r.
1.4.4. D覺 Oluumlar
襤癟 olmayan oluumlara d覺 oluumlar denir. Bu oluumlar覺n, aa覺daki 繹rnekte g繹r羹ld羹羹 gibi ad ve notasyonun tan覺mlanm覺 ad覺 ile elemesi gerektiini belirten bir deer s覺n覺rlamas覺 vard覺r.
1.4.5. Ayr覺t覺r覺lmam覺 Oluumlar
Ayr覺t覺r覺lmam覺 oluumlar覺n i癟erii metin olabilir. 襤癟erik t羹r羹 metin ise, i癟erik XML olabilir yada olmayabilir. XML ilemcisi yaln覺zca uygulamada kullan覺labilir olan oluum ve notasyonun tan覺mlay覺c覺lar覺n覺n yapmak i癟in gereklidir. Ayr覺t覺r覺lmam覺 oluumlara getirilmi hi癟bir s覺n覺rlama yoktur (Z, 2001: 147).
1.4.6. Ayr覺t覺r覺lm覺 Oluumlar
Bir ayr覺t覺r覺lm覺 metnin i癟eriine oluumun deitirme metni nedir. Bu metin XML dok羹man覺n覺n bir i癟 par癟as覺d覺r. Bir ayr覺t覺r覺lm覺 oluumun iyi bi癟imlendirilmi olmas覺 gerekir. Bunun sonucu olarak, bir XML belgesinde bulunan mant覺ksal ve fiziksel yap覺lar uygun ekilde yuvarland覺r覺lm覺t覺r (Z, 2001: 148).
Her ayr覺t覺r覺lm覺 oluum, karakterleri i癟in farkl覺 kodlama da kullanabilir. Bu nedenle XML ilemcilerinin, UTF-8 ya da UTF-16 kodlama ekillerindeki oluumlar覺 tan覺mas覺 gerekir. Dier bi癟imlerde depolanm覺 ayr覺t覺r覺lm覺 oluumlar覺n bir kodlama tan覺m覺 i癟eren bir metin tan覺mlamas覺 ile balamas覺 gerekmektedir. Aa覺daki bir kodlama tan覺mlamas覺 繹rneidir:
1.5. XML Verisi Oluturma
Bir xml belgesi, deiik veri t羹rlerinin XMLde kolayca temsilini salayan iyi oluturulmu bir veri nesnesidir. imdi s覺ras覺yla yayg覺n olarak kullan覺lan veri t羹rlerini g繹relim:
1.5.1. XML de Veri Temsili
XMLde kolayl覺kla temsil edilebilen tipik veri t羹rleri aa覺dakilerdir:
Veri
Meta Veri
Say覺sal imzalar
Veritaban覺 bilgisi
Grafik yap覺lar
S羹rekli olmayan bilgi
ema
T羹r uzant覺s覺
1.5.1.1. Veri
Xml verisi yap覺sal olarak heterojen olabilir. rnein, bir sat覺 sipariinde kitaplar, kay覺tlar ve kahve aa覺daki gibi kodlanabilir:
襤te g繹rd羹羹n羹z gibi Xml de veri oluturmak bu kadar kolayd覺r.
1.5.1.2. Meta Veri
Xml, karma覺k, kendini kapsayan veri yap覺lar覺n覺 temsil edebilir. ou ayn覺 zamanda veri olarak uzaktaki veri kaynaklar覺n覺 da tan覺mlayabilir. Aa覺daki kodu inceleyelim:
Bu kodda, XML verisi i癟in bir e-orta覺n Web sitesine bavurmaktad覺r.
1.6. Basit bir XML belgesi Yaratma
XML yap覺lar覺n覺n bilgiyi nas覺l temsil ettiini daha iyi g繹rebilmek i癟in basit bir XML belgesinin birlikte olutural覺m:
Bilgi Alanlar覺:
Ad, Adresi, G繹revi, 襤l
rnek Veri:
Y覺lmaz Dener
1234 Sokak NO:1
Bilgisayar
襤stanbul
Bu veriyi XML olarak ifade edebilmek i癟in, 繹nce bir belge oluturaca覺z. Bir k繹k eleman ve veri alanlar覺n覺n her biri i癟in de birer eleman oluturaca覺z:
Ad覺n覺 <ad>eleman覺, adresini <adres> eleman覺, g繹revini <g繹rev> eleman覺, ilini <il> eleman覺 olarak belirtelim:
G繹rd羹羹n羹z gibi veri 繹elerinin her biri eleman olarak nitelenir ve bir balang覺癟 etiketiyle balar <personel>.
Dier elemanlar ise (alt elemanlar) veri elemanlar覺n覺 belirtir. Bunlar <ad>, <adres>, <il> ve <gorev> gibi elemanlard覺r. Etiketlerin her birinin kapand覺覺na dikkat edin. >ad> ile a癟覺lan </ad> etiketiyle kapat覺lmaktad覺r.
NotePad arac覺l覺覺yla XML belgeleri oluturulur ve oluturulan bu belgeler Internet explorer arac覺l覺覺yla da g繹r羹nt羹lenebilir.
KONUYLA 襤LG襤L襤 SORULAR
1. XML nedir?
2. XML ile HTML aras覺ndaki farklar nelerdir?
3. XMLdeki fiziksel yap覺lar nelerdir?
4. Tipik olarak XMLde hangi t羹r veri tipleri vard覺r?
5. Bilgi Alanlar覺; ad覺, soyad覺, memleketi, ikamet ettii yer ve okulu olan basit bir XMl belgesi oluturunuz.
KAYNAKA
UBUKU, Faruk, XML Temel Bavuru Klavuzu, Alfa Yay覺nlar覺, Ocak,2002.
Z, Osman, Microsoft Ustalama Dizisi, 2001: 147).
ankaya 5. B繹lge ve癟lerde daire al覺m tarihi:17/10/2002